Адыгэ Къэралыгъо Музейхэр: Тарихъыр Къэухъумэгъэныр

Адыгэ тарихъыр музейхэмкIэ къэухъумэгъэныр

Дунэе адыгэ чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэурэ адыгэхэм я лъэпкъ музейхэмрэ культурнэ гупчэхэмрэ къэралыгъо 50-м нахьыбэм ащыпсэурэ лъэпкъым и гупшысэ зэхэтэу щытых. Мы учреждениехэр — Хэгъэгужъым (Кавказ) къыщыублагъэу Амман, Кфар Кама, ыкIи Стамбул нэс — пкъыгъо жъыхэр зычIэлъ чIыпIэ къодыеп. Ахэр лъэпкъ шэн-хабзэхэр зыщыпсэурэ лабораториехэу щытых, Адыгэ культурэр зыщаджэрэ, зыщагъэлъапIэрэ ыкIи ныбжьыкIэхэм зыщаратыжьрэ чIыпIэх.

Circassian heritage museum interior with traditional weapons, costumes, and historical photographs

Цифровой культурэр нахьыбэу зыщыпсэурэ лъэхъаным, мы физическэ чIыпIэхэм зыкIи зэблэхъу пшIыщт зыгорэ къыты: шъыпкъэу щыт пкъыгъохэм япашъхьэ ущытыныр, уиятэжъ-уинанэжъхэм ашIыгъэ, ащыгъыгъэ е зэрахьагъэ пкъыгъохэм уаIэпэIэсын (зыгорэхэмкIэ) амал уиIэныр. Адыгэ лъэпкъ кIэнымкIэ, музейхэр блэкIыгъэм упызышIэрэ Iушъэшъухэу ыкIи непэрэ мафэмрэ къэкIощтымрэ зэпызышIэрэ лъэмыджхэу щытых.

Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Музей

Урысыем и Ишъхъэрэ Кавказ щыIэ Адыгэ Республикэм икъэлэ шъхьаIэу Мыекъуапэ дэт мы музеир дунаем тет адыгэ музейхэм анахь шъхьаIэу плъытэ хъущт. 1926-рэ илъэсым зэIуахыгъэ мы музеим адыгэ цивилизацием и мин илъэс пчъагъэхэр къэзыгъэлъагъорэ коллекцие ин чIэлъ:

  • Археологие къэгъотыгъэхэр — Мыекъуапэ и «Дышъэ чIыгу» (Maykop Gold) зыфиIорэ, Бронзэ лъэхъаным (BCE 4-рэ мин илъэсым) къыхэкIыгъэ хъарзынэхэр;
  • Гурыт лъэхъан зауэ пкъыгъохэр — Сэшхуэхэр, афэхэр ыкIи зауэлI хабзэм къыхэкIыгъэ къамэхэр;
  • Хабзэ шъуашэхэр — Тамыгъэхэмрэ лъэпкъ нагашъэхэмрэ зытет адыгэ шъуашэхэр;
  • Этнографие коллекциер — Унэ пкъыгъохэр, адыгэ пщыналъэхэр ыкIи мэкъумэщ Iэмэ-пэмэхэр;
  • Документальнэ архивхэр — Урыс-Адыгэ заом къыхэкIыгъэ картэхэр, хъархэр ыкIи официальнэ тхылъхэр;
  • Сурэт коллекциер — 19-рэ лъэхъаным адыгэ щыIэкIэ-псэукIэр къэзыгъэлъагъорэ сурэт гъэшIэгъонхэр.

Музейм гъэлъэгъонхэр ыкIи культурнэ Iофтхьабзэхэр рехъух, ащ Адыгеим, Къэбэртэе-Балкарием ыкIи Къэрэщэе-Щэрджэсым къарыкIыгъэ шIэныгъэлIхэр, артистхэр ыкIи лъэпкъэгъухэр зэпещэх.

Къэбэртэе-Балкарием и Къэралыгъо Музей (Налшык)

Къэбэртэе-Балкарием икъэлэ шъхьаIэу Налшык дэт мы музеир адыгэ культурэр къэухъумэгъэнымкIэ гупчэ инэу щыт. Музейм чIэлъых:

  • Къэбэртэе лъэпкъ пкъыгъохэр — Къэбэртэе лъэпкъым (тарихъымкIэ анахь лъэпкъ инэу ыкIи лъэшэу щытыгъэм) епхыгъэ хабзэ пкъыгъохэр;
  • Заом и саугъэтхэр — Урыс-Адыгэ заом щыгъуэ адыгэхэм къагъэлъэгъогъэ пэуцужьыр къэзыгъэлъагъорэ гъэлъэгъонхэр;
  • Хабзэ мэкъамэ коллекциер — Адыгэ орэдхэмрэ пщыналъэхэмрэ яредкэ тхыгъэхэр;
  • Шъуашэ галереер — Цыехэмрэ бзылъфыгъэ шъуашэ дахэхэмрэ ягъэлъэгъонхэр.
Museum visitors examining Circassian textile and embroidery exhibits behind glass cases

Хы зэпырыкIыгъэ музейхэр: ЧIыпIэ зэпэчыжьэхэм тарихъыр щыгъэпсэужьыгъэныр

Адыгэ КIэным и Гупчэ, Кфар Кама (Израиль)

Кфар Кама и Адыгэ КIэным и Гупчэр лъэпкъым икIуачIэкIэ культурэр къэухъумэгъэным ищысэ шIагъоу щыт. НахьыбэмкIэ обществэм и ахъщэкIэ зэхащэгъэ мы музеим къыIуатэрэ тарихъыр...

Шапсыгъэ Адыгэхэр 1870-рэ илъэсхэм Палестинэм (Palestine) зыщытIысыгъэхэр. Музейм ифондхэм ахэхьатых:

  • Апэрэ чIыпIэ итIысхьагъэхэм ясурэтхэр — Къуаджэм иапэрэ илъэсхэм ящыIэкIэ-псэукIэ къэзыгъэлъагъохэр
  • Кавказым къахьыгъэ пкъыгъохэр — Чэщэныгъэм (депортацием) иуахътэ лъэпкъхэм къахьыгъэ хьап-щыпхэр
  • ТхьамачIэ ыкIи лъэпкъ тхылъхэр — Лъэпкъ лъэпсэ (family tree) ушэтынхэм адеIэу
  • Хабзэ зэрахьэщтыгъэ шэшъхьэмыгъэпхъэ куатхэр — Тыжьын зыхэлъ къамэхэмрэ сэшхохэмрэ

Иорданием и Адыгэ Къэралыгъо Музей (Амман)

Иорданием и Адыгэ Хасэ — хамэ къэралхэм ащыпсэурэ адыгэ лъэпкъхэм ащыщэу анахь инхэм зэу — Амман (Amman) къалэм щыIэу лъэпкъ музей иI. Мы музейм къыхегъэщы 1870-рэ илъэсхэм непэрэ Амман къалэр зэрагъэпсыгъэмкIэ адыгэхэм яшъхьагъусэ Iахьышхо ыкIи Иорданием иобществэ хэхъоныгъэу фашIырэм итарихъ.

Истамбул и Адыгэ Культурэ Гупчэхэр

Тыркуер (Turkey) ары дунаемкIэ анахь адыгэ пчъагъэ зыщыпсэурэ къэралыр, адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъэу миллион 3-7 фэдиз цIыф щыпсэухэу алъытэ. Истамбул (Istanbul) закъом культурэ гупчэ ыкIи галерея зытIущ щыI, ахэм ащыщых:

  • Kafkas Vakfı (Кавказ Фонд) — Кавказым итарихърэ икультурэрэ ягъэлъэгъонхэр
  • Çerkes Dernekleri (Адыгэ Хасэхэр) — Лъэпкъ зэIукIапIэхэу зэпымыоу гъэлъэгъонхэр зыщыкIохэрэр
  • Частнэ коллекциехэр — ЦIэрыIо адыгэ лъэпкъ зытIущым ежьхэм яшъхьагъусэ музейхэр яIэх

Адыгэ Музейхэм УзыщырихьылIэщтыр

[[IMAGE_PLACE_HOLDER_2]]

Дунаем ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыIэхэми, Адыгэ музейхэм анахьэу къащыгъэлъэгъогъэ пкъыгъохэр зэфэдэх, ахэм адыгэ лъэпкъым ихабзэ ыкIи иидентичностэ къагъэлъагъо:

Цыйрэ Лъэпкъ Щыгъынхэмрэ

Цыйыр (черкеска) — бгъэмкIэ хьэзырхэр (gazyr) зыхэлъ шъуашэр — ар адыгэ музей пэпчъ игупчэ пкъыгъоу щыт. Мы щыгъынхэр анахьэу:

  • ШэкIышхоу е шэчэплъышхоу (silk) IэкIэ гъэпсыгъэх
  • Тыжьын хьэзырхэмкIэ, бгырыпххэмкIэ ыкIи нэмыкI гъэкIэракIэхэмкIэ гъэдэхагъэх
  • Лъэпкъ шъуашэхэр — Адыгэ лъэпкъ пэпчъ ежь ищыгъын гъэпсыкIэ ыкIи идэхэгъэ гъэшIыкIэ иIагъ
  • Шъохэр зэрагъэфедэщтыгъэхэр — ШIуцIэр — зэIукIэ инхэм апае, фыжьыр — мэфэкIхэм апае, пжъашэр — мафэ къэс зэрахьэщтыгъэ щыгъынхэм апае

Шэшъхьэмыгъэпхъэ Куатхэмрэ Заом и Культурэрэ

ДзэкIолI хабзэр адыгэ лъэпкъым иидентичностэ игупчэу щыт. Музейхэм анахьэу къащыгъэлъэгъогъэ пкъыгъохэр:

  • Къамэхэр — Анахьэу тыжьынымкIэ е дышъэмкIэ гъэкIэракIэгъэ Iэпэщэчхэр ыкIи къамэ лъэпхъхэр
  • Сэшхуэхэр — Адыгэ шудзэм и дзэшэ уникальнэ, зэман гуэрэм Урыс къэзакхэми зыдаштагъэр
  • Афэхэр — ГъукIэ IэшIагъэм и лъагагъэ къэзыгъэлъагъорэ гъущI щыгъынхэр
  • Щэбзэшэхэр — Адыгэ зауэм и пасэ зэманым къыщежьэгъэ Iэшэхэр
  • Шы лъэныкъом и Iэмэ-псымэхэр — Дахэу гъэкIэракIэгъэ шъхьэнтэхэр, шъхьэпэ-Iупэхэр, лъакъопIэхэр

Тамыгъэхэмрэ Лъэпкъ Нэшанэхэмрэ

Музейхэм ащыщыбэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щаубыты адыгэ тамыгъэхэм — ахэр адыгэ лъэпкъхэмрэ унагъохэмрэ зэрашIэжьырэ геометрическэ нэшанэхэр ары. Мы нэшанэхэр мыхэм атетхэр:

  • Пхъэ чIыхьэхэмрэ унэ пчъэхэмрэ
  • ГъущI Iэмэ-псымэхэмрэ Iэшэхэмрэ
  • Дышъэ идэхэмрэ шъагъэхэмрэ
  • Сынхэмрэ гъэшIэжь нэшанэхэмрэ

Цифровой Музейхэмрэ Виртуальнэ Архивхэмрэ

Digital interactive museum display showing 3D map of the Caucasus region

Цифровой революцием адыгэ кIэным икъэухъумэнкIэ амал кIэхэр къытыгъ. Джыдэдэм зыпшъэ зыдагъэуцогъэ проектхэм коллекциехэр цифровой шIыкIэм рагъэхьэх ыкIи виртуальнэ музейхэр зэхащэх:

  • Iэмэ-псымэхэм я 3D-сканирование — Тхыдэм къыхэкIыгъэ хьэпшып пытэхэм я цифровой копиехэр шIыгъэныр
  • Онлайн-архивхэр — Сурэтхэм, документхэм ыкIи макъэ зэрытхэгъэ лентэхэм я базахэр
  • Виртуальнэ экскурсиехэр — Хамэ къэралхэм ащыпсэурэ адыгэхэм музейхэр пэчыжьэу зэраплъыхьан амал ятыгъэныр
  • Социальнэ хъытыухэмкIэ документациер — Унагъо коллекциехэм ахэт хьэпшыпхэр сурэткIэ ыкIи спискэкIэ зэхэгъэуцогъэныр
  • ЖэрыIо тхыдэм ипроектхэр — Нахьыжъхэм ятхыдэхэр ыкIи яшIэжьхэр кIодыжьыным ыпэкIэ тхыгъэныр

Adyghe.net фэдэ платформехэм мы цифровой къэухъумэным яшIуагъэ хашIыхьэ, унагъохэм лъэпкъ чъыгхэр зэхагъэуцонхэу, сурэтхэр зэдашIынхэу ыкIи я лъэпкъ зэпхыныгъэхэр зы чIыпIэ щатхынхэу амал ятыгъэныр.

Къэухъумэным икъиныгъохэр

Ямэхьанэ иныгъэми, адыгэ музейхэм къиныгъо бэ яIукIэ:

  • Ахъщэ амалхэр — Музейхэм ащыщыбэр бюджет макIэкIэ мэлажьэх, цIыфхэм къатырэ ахъщэм ыкIи волонтерхэм яIэпыIэгъу ары зэрылажьэхэр
  • Климатымрэ хъумапIэхэмрэ — Тхыдэм къыхэкIыгъэ шъагъэхэм, шъэм ыкIи тхылъхэм чIыпIэ гъэнэфагъэ ящыкIагъ, ар музей цIыкIухэм яIэп
  • Специалистхэр — Музей лэжьакIохэм, реставраторхэм ыкIи каталогыр зэхэзыгъэуцорэ профессионалхэм ящыкIагъэ хамэ къэралхэм ащыпсэурэ диаспорэхэм ащыщыI
  • Политическэ Iофыгъохэр — Къэрал зырызхэм ЛъэпкъгъэкIодымрэ (Геноцидымрэ) чIыпIэ егъэзыгъэкIэ икIыжьыгъэнымрэ яфэгъэхьыгъэ выставкэхэм пэрыохъухэр апашIых
  • Зэбгырыдзыгъэ коллекциехэр — Мэхьанэ зиIэ хьэпшып бэхэр унагъохэм яIыгъых, ахэр исследовательхэм ыкIи цIыфхэм алъэгъун амал яIэп
  • Бзэ пэрыохъухэр — Тхыгъэхэр бзэ зырызхэмкIэ зэдзэкIыгъэныр мэхьанэшхо иIэми, ар IофшIэнышхоу щыт

Музейхэм сыдэущтэу уадеIэн зэрэплъэкIыщтыр

Archival room with old photographs, documents, and traditional Circassian items being preserved

Адыгэу ущытми е культурэ кIэным уфэшъыпъэу ущытми, мы музейхэм уадеIэн амалхэр щыIэх:

  • КIо — Туристхэм къатырэ ахъщэр музейхэм яIофшIэн фэлажьэ
  • Хьэпшыпхэр тыгъэу къафэшI — О плъэпкъ тхыдэ хьэпшыпхэр яIэмэ, музейхэм ят е чIыпIэ гъэнэфагъэкIэ къафэгъэгъуат
  • Волонтерэу хэт — Музейхэм зэдзэкIын IофхэмкIэ, цифровизациемкIэ ыкIи зэхахьэхэр зэхэщэгъэнымкIэ IэпыIэгъу ящыкIагъ
  • АхъщэкIэ деIэ — Ахъщэ макIэми хьэпшыпхэр къэухъумэгъэным ыкIи выставкэхэр зэхэщэгъэным икъулай егъэушъомбгъу
  • ШIэныгъэхэр зэдэшI
— Унагъо тарихъхэр, сурэтхэр ыкIи Iэмэ-псымэхэр Adyghe.net фэдэ платформэхэм арытхэ
  • Шъукъэуцу — Адыгэ культурнэ учреждениехэм къэралыгъо дэIэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным фэшъушI

    • Шъуи Адыгэ Къэралыгъо Лъэпкъым Шъухэплъэ

    Музейхэр гурыIуэныгъэм ипчъэх — ау шъуи шъхьэкIэфэ лъэпкъ гъогу абыхэм ядэтхэм ашъхьэкIэ макIо. Шъуи унагъо чъыг зэхэшъугъэуцоу ежьэ, шъуи лъэпкъ къежьапIэхэр къэшъугъотын пае ДНК-уплъэкIунхэм шъухэплъэ, е шъуи чIыпIэ ит Адыгэ Хасэхэм шъуяпхы. Къэухъумэгъэ унагъо тарихъ пэпчъ — ар Адыгэ мозаикэм и зы Iахьэу зэтеуважьырэу щыт. Адыгэ тарихъым, лъэпкъ къежьапIэхэм, ыкIи Адыгабзэр къэухъумэгъэным фэгъэхьыгъэ нэмыкIхэм шъуяджэн пае ти блог шъукъыхэхь.