Черкес геноцид: Полная история, факты и хронология (1864–Сегодня)
Адыгэ Чэтыужъышхор: 1864-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 21
1864-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 21-м, Урыс Империем илъэсишъэ кIоцIым Адыгэ лъэпкъым пэшIуекIоу зэрихьэгъэ заом текIоныгъэ къыщыдихыгъэу зэрилъэпэуагъ. Мыщ къыкIэлъыкIуагъэр тарихъым и нэжэгужъ заулэмэ ащыщэу лъэпкъ чэтыужъышхор ары — арышъ, миллион 1-м къыщегъэжьагъэу миллион 1.5-м нэс адыгэхэр я Къэбкъашъхьэ хэкужъым рафыгъэхэу, Хы ШIуцIэмкIэ Осман Империем (Тыркуем) агъэкIогъагъэх. Тарихъхэм зэрагъэунэфырэмкIэ, шъэныкъо пчъагъэ хэкIодагъэх гъогум тетыфэ — узхэм, мэлакIэм, псым зэрахьыгъэм ыкIи чъыIэм ыпкъ къикIэу.
Урыс-Адыгэ Заор (1763–1864)
Мы чэтыужъыр Урыс-Адыгэ заом и кIэухэу хъугъэ, ар дунаим и тарихъыкIэ анахь зао кIыхьэхэм ащыщ. Илъэсишъэ пчъагъэм къехъоу Адыгэ лъэпкъхэм (лъэпкъышъхьэхэм) Урыс империем и Къэбкъашъхьэ Темыр-КъохьапIэ лъэныкъомкIэ зыкъыушъомбгъуным пэшIуекIоныгъэ ин фыряIагъ.
Заом и шъхьэIэ лъэхъанхэр
- 1763–1800 — Урыс дзэм и апэрэ экспедициехэмрэ Къэбкъашъхьэ Гъунэ (Кавказская линия) быдапIэхэм яшIынрэ
- 1800–1830 — Урысхэм я заохэр нахь лъэш хъугъэх; Адыгэ лъэпкъхэр зэгухьэныгъэ заулэхэм ахэхьагъэх
- 1830–1856 — Партизан заор лъэшэу зыщыкIуагъэ лъэхъаныр; Адыгэхэм Британиешхомрэ Осман Империемрэ дипломатие лъэныкъокIэ зыгорэкIэ къадеIагъэх
- 1856–1864 — Генерал Евдокимовым и пащэныгъэкIэ Урысхэм яужыпкъэ заохэр; чIыгу гъэстыгъэ (scorched earth) стратегиер гъэфедэгъэныр
Шъачэ дежь щыIэгъэ заомрэ ащ пэблагъэу хъугъэ-шIагъэхэмрэ аужыпкъэ пэшIуекIоныгъэу щытыгъэх. ПчъагъэкIи япэшIуэкIо амалхэмкIи нахь лъэшэу щытыгъэ Урыс дзэ машинэшхом адыгэхэр пэуцужьын алъэкIыгъэп, сыда пIомэ ахэм артиллерие, хы блокадэхэр ыкIи къуаджэхэр зэпэупкIэу гъэкIодыныр агъэфедэщтыгъэ.
Чэтыужъым и кIуакIэ
Урысхэм я стратегиер заокIэ текIоныгъэ къыдэхыныр закъоп щытыгъэр — ар демографие зэхъокIыныгъэ (инженерие) арыгъэ. Я мурад шъхьэIэр Къэбкъашъхьэ КъохьапIэр и зыпсэукIэ лъэпкъхэм (адыгэхэм) ащыгъэкъэбзэныри, ахэм ячIыпIэ урысхэр, къэзакхэр ыкIи нэмыкIхэр агъэтIысыныр арыгъэ. Мы кIуакIэр бюрократие шIыкIэм тетэу, ау цIыфыгъэ зимыIэ гущыкIыгъо инхэмкIэ кIуагъэ:
1-рэ лъэхъаныр: Ультиматумымрэ къэрарымрэ
Адыгэ чэтыужъым къэрар хьылъэ къапашъхьэ ралъхьагъ: Урысием и чIыгухэм (къушъхьэхэм апэчыжьэу) агъэтIысыныр е Осман Империем (Тыркуем) Iэпхъунхэр. ПэшIуекIогъэ цIыфым дзэ лъэшымкIэ пэуцущтыгъэх. Къуаджэхэр агъэстыщтыгъэх, мэшIошххэр агъэкIодыщтыгъэх, былымхэр арахыщтыгъэх, цIыфхэр ячIыгу къымыгъэзэжьынхэм фэшI.
2-рэ лъэхъаныр: Хы ШIуцIэ зэпырыкIыныр
Шъэныкъо пчъагъэу чэтыужъым хафыгъэхэр къухьэ жъыхэм арыгъэтIысхьагъэх — ахэм ащыщхэр тырку е нэмыкI сатыушIхэм яIэу агъэфедэщтыгъэх. Къухьэхэм атет цIыфхэм я хьалэт гущыкIыгъоу щытыгъ:
- ЦIыф пчъагъэ — Шъэ пчъагъэ фэшIыгъэ къухьэхэм мин пчъагъэ арыгъэтIысхьащтыгъэ
- Узхэр — Тифыр, оспэр (smallpox) ыкIи холерэр чIыпIэ зэвхэм лъэшэу ащыушъомбгъущтыгъэ
- Гъэблэ — Гъогуанэм пае шхынрэ псырэ зэрымыкъугъэр
- Псым хьэдыгъэр — Кушъхьэ зырызхэр зэрыушэхагъэм пае тыным хэушэхагъэх
- ЧъыIэм зэрихьагъэр — Къухьэ зэIухыгъэхэмкIэ кIымэфэ зэпырыкIыныгъэр цIыфыбэмэ апае лIэныгъэ хъугъэ
Я 3-нэрэ лъэхъаным: Къэсыныгъэмрэ ГъэтIысыныгъэмрэ
Узыншагъэ зымыIэжь цIыфхэр Осман къухьэуцупIэхэм — анахьэу Trabzon (Трабзон), Samsun (Самсун), Sinop (Синоп), Varna (Варна), ыкIи Istanbul (Истамбыл) — къэсыгъэх. Осман правительствэм, официальнэу къаублагъэми, цIыф пчъагъэу къэкIуагъэм ыпэкIэ зыкъыфызэтыригъэзэжьынэу къыхьыгъэп:
- Чылысхэм (Refugee camps) хы IушъомкIэ зыщагъэпсэфыщт чIыпIэхэр щашIыгъ, ау узым цIыфыбэ ыхьыщтыгъ
- ГъэтIысыныгъэм адыгэхэр империем ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащигъэтIысыгъэх — Anatolia (Анатолие), Syria (Сирие), Jordan (Иордание), Palestine (Палестинэ), ыкIи Balkans (Балканхэм)
- Унагъохэр зэпычыгъэ хъугъэх — купхэр чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащырагъэтIысыгъэх
- Культурэм икъутэныгъэ — лъэпкъ зэгуэтхэр зэрызэпычыгъэм пае, а чIыпIэм щежьэгъагъ
ЦIыфыгъэм иуасэ
ЛIагъэхэм япчъагъэ зэфэшъхьафэу къаIо, ау хэкIодагъэр инэу зэрэщытыр шъыпкъэ:
- Заом ыпэкIэ адыгэ пчъагъэу щытыгъэр — миллион 2-м щегъэжьагъэу 3-м нэсэу агъэфедэ
- Рафыгъэр — миллион 1-м щегъэжьагъэу 1.5-м нэс
- Гъогуанэм щылIагъэхэр — 300,000-м щегъэжьагъэу 600,000-м нэс гъогум е къэсыгъэ нэуж зэпэу афэмыгъэшэу лIагъэх
- Кавказым къэнагъэр — Хэкужъым къэнагъэр адыгэ 50,000-м щегъэжьагъэу 80,000-м нэсэу ары
А зэманым щыщ Урыс дзэ пащэхэм, Британием иконсулхэм, ыкIи Осман официальнэ цIыфхэм къаIотэжьыгъэхэмкIэ, гухэкIышхоу щытыгъэр къагъэлъагъо. Трабзон щыIэгъэ Британием иконсул William Gifford Palgrave къызэриIогъагъэмкIэ, хы Iушъом хьэдэхэр къыридзэщтыгъэх, чылысхэми псэухэмрэ лIагъэхэмрэ зэхэпшIыкIыныр къинэу щытыгъ.
Дунай псэу зэраштагъэр
Адыгэ лъэпкъыгъэкIодыр — шIэныгъэлэжьхэмрэ активистхэмрэ зэреджэхэу — дунаим итарихъ анахь макIэу зыдаштагъэ лъэпкъыгъэкIодыгъоу къэнагъ. Зыдаштагъэ лъэхъан шъхьаIэхэр:
- 2011 илъэсыр — Грузием ипарламент официальнэу мы хъугъэ-шIэгъэхэр лъэпкъыгъэкIодэу (genocide) иштагъэх
- ЖъоныгъуакIэм и 21-рэ мафэр — Илъэс къэс дунаим ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэурэ адыгэ диаспорэм шъыгъо мафэр хагъэунэфыкIы
- ШIэныгъэ лъэныкъор — Дунай законхэмкIэ мы рафыгъэр лъэпкъыгъэкIодэу зэрэщытыр къэзыгъэшъыпкъэрэ шIэныгъэ IофшIэнхэр нахьыбэ хъух
- 2014 Сочи Олимпиадэр — КIымэфэ Олимпиадэр аужырэ заохэр зыщыхъугъэ чIыпIэм зэрэщырагъэкIокIыгъэм дунаим игулъытэ къыфишэхигъ
Къэнагъэр: Зэбгырыдзыгъэ лъэпкъ
Мы рафыгъэм дунай адыгэ диаспорэр къыгъэхъугъ. Амман ыкIи Кфар Кама щегъэжьагъэу, Тыркуем щыпсэурэ миллионхэмрэ, Европэмрэ Америкэмрэ ащыпсэурэ купхэмрэ нэс, диаспорэ пэпчъ икъежьапIэр мы гухэкIышхор ары.
Мы рафыгъэм адыгэ лъэпкъым и непэрэ къиныгъохэри къыгъэхъугъэх:
- Бзэр кIодыныр — Бзэм ичIыгужъ зэрэпэчыжьэхэр
- Культурэм изэхэкъутэныгъэ — Лъэпкъхэр къэрал зэфэшъхьафхэм ащызэбгырыдзыгъэх
- Идентичностэм икъиныгъохэр — Адыгэ хабзэмрэ зыщыпсэурэ къэралым ицIыфыгъэмрэ зэдихьыныр
- Лъэпкъ тхылъхэр кIодыныр — Унагъом итарихъхэр зэпычыгъэ хъугъэх
ШIэжьымрэ ПэкIэкIыныгъэмрэ
1864-рэ гъэм и зэхуакум щыхъуа лъэпкъ зэбгырыдзэр тарихъым къыхэна къудей гуэрэп — ар нобэм къыдыдэпсэу шъыпкъагъэу адыгэ лъэпкъым и зыужьыкIэмрэ и щытыкIэмрэ зыгъэпсыр ары. Ар тэмэму щытщIэжым деж, абы и мыхьэнэр хэкIуадэхэм я пщIэр хъумэным нэмыщI, а гущыкIэр лэжьыгъэ пэжкIэ гъэпсэуныр ары: адыгабзэр хъумэныр, унагъуэ тарихъхэр тхыныр, унагъуэ лъэпкъ жыгхэр гъэпсыныр, икIи дуней псом щызэбгырыдза лъэпкъыр зэкъуэгъэувэжыным хуэлэжьэныр ары.
Уи Адыгэ КъежьапIэмрэ Хабзэмрэ ЗэгъащIэ
Лъэпкъ зэбгырыдзэр зэгъэщIэныр — дэ дыхэтми, дэнэ дыкъикIами къыгурыIуэным и лъапсэщ. Уи лъэпкъ тарихъым и кIуэцIым нэхъ куууэ зыхэгъэгъуазэ: Шъачэ зауэм (Battle of Sochi) и хъыбархэм еджэ, уи лъынтхуэ къежьапIэмрэ уи лъэпкъымрэ къэгъуэт, е Накъыгъэм и 21-р щызыгъэлъапIэ адыгэ хасэхэм зыхэгъэхьэ.