Адыгэ алфавит
Дунаем тет бзэхэм анахь фонетикэкӀэ къинхэм ащыщ зы бзэ тхыбзэ фэшӀыныр сыдигъуи техникэ къудей гумэкӀэу щытыгъэп — ар политическэ Ӏофыгъоу щытыгъ. Адыгабзэм пае къыхалъхьэгъэ тхыпкъылъэ пэпчъ империем, лъэпкъ шэн-хабзэм ыкӀи лъэпкъым и макъэ хэт игъорыгъоу зэхэзгъэуцон фаем иупчӀэ афэгъэзэгъагъ.
Адыгэ тхыпкъылъэр: Тхыбзэ системэхэм ахэзыщэрэ гъогу
Адыгабзэр дунаем тет бзэ шъхьафыкӀэ гъэшӀэгъон дэдэхэм ащыщ, ыкӀи ащ итхыпкъылъэ культурнэ зэпхыныгъэхэм, теплъэкъукӀыныгъэм ыкӀи къэгъэхъужьыныгъэм ятарихъ къин къегъэлъагъо. Адыгэ тхыпкъылъэр зэхэшӀыкӀыныр лъэшэу мэхьанэшхо иӀ тилъэпкъ лӀэшӀэгъу пчъагъэхэм къакӀоцӀ гъэкощыныгъэм ыкӀи империем ялъэхъанхэм ахэтызэ илъэпкъ шэн къызэринэжьыгъэр зэхэфынымкӀэ.
Лингвистикэ лъапсэр: Адыгабзэр шъхьафыкӀэ зэрашӀырэр сыда
Адыгабзэр агглютинативнэ бзэ, ащ къикӀырэр гущыӀэхэм язэгъэкӀункӀэ нэмыкӀэу, гущыӀэ кӀэуххэмрэ суффиксхэмрэ грамматикэ мэхьанэр зэрахьэ. МыщкӀэ ар инджылызыбзэм, урысыбзэм, е хьэрыпыбзэм фэдэ индоевропейскэ бзэхэм лъэшэу атекӀы. Джащ фэдэу мы бзэм макӀэхэмрэ макъогъухэмрэ язэгъэкӀо системэ къин иӀ, ащ гущыӀэм и зы Ӏахь ит макъэхэм гущыӀэм ипкъынэ псори зэрагъэзэгъэщтым мэхьанэшхо щаӀ.
Дунаем цӀыф миллиони 3 фэдизмэ зэраӀулъымкӀэ, анахьыбэр Урысыем хэт Адыгэ Республикэм щызэблэкӀыгъэу щыпсэухэзэ, бзэм сыдигъуи къин ылъэгъоу щыт: ныбжьыкӀэхэм зэрыс къэралхэм ябзэхэр анахьэу зэраштагъэхэм къыхэкӀыкӀэ, диаспорэм яхэкум анэдэлъфыбзэкӀэ гущыӀэрэр къэгъэнэжьыныр.
Диалектхэр: Адыгабзэм ишъолъыр зэшъхьэщыкӀыныгъэхэр
Адыгабзэр зы курыт шъхьафэу зэхэлъэп. Анахь диалект шъхьаӀэхэм ахэхьэх:
КӀах Адыгабзэ (КъохьэпӀэ Адыгабзэ) — Анахь бэгъуагъэу зэрыгущыӀэхэрэ диалектыр, анахьэу Темыр-къохьэпӀэ Кавказым щызекӀорэр
Къэбэртэябзэ (КъуэкӀыпӀэ Адыгабзэ) — Кавказ шъолъырым ыкӀи хэхэсхэм язэгухьаныгъэхэм ащызекӀорэр
Абазэбзэ — Благъэ дэдэ фэхъурэ, зэрыгурыӀошӀугъэшхо зыхэлъ бзэ
Шапсыгъэ — ГъэшIэгъон шэн-хабзэхэр зыхэлъ ыкIи тарихъ мэхьанэшхо зиIэ диалект
Убыхыбзэ — ТарихъымкIэ мэхьанэшхо зиIэ диалект, ау непэ кIодыгъэм фэдэу щыт
Мы диалектхэм шъхьаф шэнхэр яIэхэми, янэдэлъфыбзэкIэ гущыIэхэрэм зыр адрэм къыгурэIо, ащ къегъэлъагъо адыгэ бзэ унагъом и бзэ зэкъотыныгъэ зэрэлъэшыр.
БлэкIыгъэ лъэхъанхэм ятхыбзэхэр: Алыдж тхыпкъэхэм къащегъэжьагъэу Куржым нэс
Алыдж алфавитыр (Я-IV лIэшIэгъур н.э.)
Адыгабзэр тхыным пае апэрэу агъэфедагъэу яшIэрэ тхыбзэр алыдж алфавитыр ары, я-IV-рэ лIэшIэгъум н.э. чыристэн миссионерхэм Кавказ шъолъырым къахьыгъагъ. Ау щытми, алыдж алфавитыр адыгабзэм имакъэхэм емыкIолIэу щытыгъ. Адыгабзэм жъгъырун макъэ зэхэтхэр ыкIи пщэ джэбгъо макъэхэр (фарингальнэ макъэхэр) бэу хэлъых, алыдж хьарыфхэм ахэр тэрэзэу къагъэлъэгъонхэ амылъэкIэу щытыгъ. Ащ къыхэкIэу, алыдж тхыбзэ хабзэр псынкIэу щагъэтыжьыгъагъ.
Куржы алфавитыр (Я-XIX лIэшIэгъур)
Я-XIX-рэ лIэшIэгъум адыгабзэр тхыным пае куржы алфавитыр зэрагъэпэшыгъагъ. Илъэс 1500-м ехъукIэ куржыбзэр тхыным пае зэрагъэфедэщтыгъэ куржы тхыбзэм хьарыф 33-рэ хэлъыгъ ыкIи адыгэ макъэхэр нахь тэрэзэу фонетическэу къэгъэлъэгъонымкIэ амалышIу къытыгъагъ. Мы лъэхъаным куржы хьарыфхэр агъэфедэзэ адыгабзэкIэ тхылъ ыкIи гъэзет бжыгъэхэр къыдагъэкIыгъагъэх, ащ бзэм и литературнэ тхыгъэхэм мэхьанэшхо щиубытыгъ.
Кириллицэм илъэхъан: Совет властым ычIэгъ тхыбзэр зэрагъэзэхуагъэр
Кирилл алфавитыр Кавказ шъолъырым я-XIX-рэ лIэшIэгъум къахьыгъагъ ыкIи Совет лъэхъаным адыгабзэм пае официальнэ тхыбзэ системэ хъугъагъэ. Алыдж алфавитым тегъэпсыхьагъэу, кириллицэм хьарыф 33-рэ хэлъ ыкIи урысыбзэр, украинабзэр, сербыбзэр ыкIи нэмыкI бзэ бжыгъэхэр тхыным пае агъэфедэ. Адыгэ лъэпкъымкIэ мыщ зэхъокIыныгъэшхо къихьагъ — тхыбзэм и стандартизацие (зэгъэзэхуныгъэ) къыдэкIоу Совет хабзэм и политическэ лъэшыгъэ къегъэлъэгъогъэныр арыгъэ.
Непэ, адыгэ алфавитым и кирилл версиер Урысыем ыкIи диаспорэм инахьыжъ лIэужхэм азыфагу стандартэу къэнагъ. Ау щытми, мы
стандартизацием
культурнэ уасэшхо къыпэкӀожьыгъ: апэрэ тхэкӀо хабзэхэр гъэзэщыгъэ хъугъэх, нэмыкӀэу къэпӀон хъумэ, адыгэ тхыбзэр урыс гъэсэныгъэ системэм егъэзэгъыным пае тедзэныгъэ ышӀыщтыгъэ.
Латин алфавитыр: Хэхэсхэм яхэшыпыкӀ
Хэхэс жыфэбзэхэм, анахьэу Тыркуемрэ Иорданиемрэ, XIX лӀэшӀэгъум чӀэблэ гъэкӀодыжьынымрэ хэхэсынымрэ яуж бэу адыгэхэр зыдэкӀожьыгъэхэм, адыгабзэмкӀэ тхэным пае латин алфавитыр къыхахыгъ. Латин тхыбзэм хэт хьарф 26-мрэ диакритическэ тамыгъэхэмрэ амалшӀу къаты хэхэс жыфэбзэхэм пае, анахьэу зыхэс къэралхэм ягъэсэныгъэ системэкӀэ латин хьарфхэр нахь къэзгъэшӀэрэ ныбжьыкӀэхэм пае.
Мы тхыбзэ системэ хэхыныгъэм шъыпкъагъэу щыӀэ амалыр къегъэлъагъо: алфавит хэхыныр бзэ къодый Ӏофэп—ар политикэ ыкӀи социальнэ Ӏофыгъошхо, адыгэхэр тыдэ зыщыпсэухэрэмрэ сыд фэдэ гъэсэныгъэ системэхэр яӀэхэмрэ къахэщы.
Бзэм ибаиныгъэ: Лъэпкъ шэн-хабзэр зэхэзгъэуцо рэ макъэхэр
Жъгъырыбзэ купхэмрэ Тэмакъ макъэхэмрэ
Адыгабзэм инахь гъэшӀэгъон дэхагъэхэм ащыщыр жъгъырыбзэ макъэхэмкӀэ (consonants) ибаиныгъэ, ахэм ащыщ бэхэр дунаем инахь бзэшхохэм ахэмытхэу. Мыхэм ащыщых:
Тэмакъ жъгъырыбзэхэр (Pharyngeal) — Къэукъаз ыкӀи семитическэ бзэхэм анэмыкӀы анахь мыхэтэу гупэкӀэ къэӀугъэ тэмакъ макъэхэр
Эжектив макъэхэр (Ejective) — Тхьабылхэм жьыр къариутэу дагъэкӀоу къаӀорэ жъгъырыбзэхэр
Жъгъырыбзэ куп къинхэр — Макъэзещэхэр зэгумытхэу зэкӀэлъыкӀо зэпыт жъгъырыбзэ бжыгъэхэр
Мы макъэхэр фонетическэ гъэшӀэгъоныгъэ закъоп—ахэр адыгабзэм мэхьанэр къызэрыгурыӀуагъэм игупчэх. Хэхэс жыфэбзэхэм мы макъэхэр ащыщымыӀэжь хъуныр шъыпкъэ дэдэу бзэ шӀуагъэкӀод мэхъу.
Макъэзещэхэмрэ Жъгъырыбзэхэмрэ язэгъэкӀугъэныгъэ (Сингармонизм)
Адыгабзэм макъэзещэхэмрэ жъгъырыбзэхэмрэ язэгъэкӀугъэныгъэ системэ гъэшӀэгъон къегъэфедэ, гущыӀэм иапэрэ пычыгъо хэт макъэхэм ублэпӀэ яшӀыти яужкӀэ сыд фэдэ макъэхэр къэкӀон фитэми къаухэсы. Мы шапхъэр тыркубзэмрэ венгербзэмрэ фэдэ бзэхэми ахэтми, адыгэ гармонием ишапхъэхэр гъунэгъошхоу нахь къин ыкӀи гъэшӀэгъонх.
Къэухъумэным пае Ӏахьхэмрэ Непэрэ Еджэнымрэ
Бзэ кӀодыжьын щынэгъогъум икризис
ЛӀэшӀэгъухэм къакӀоцӀ, адыгабзэр пэуцыгъэ хъугъэ
системнэу зэтеубыдыныгъэ:Урыс Пачъыхьэ Лъэхъан — Урысыбзэм пае адыгабзэр чанэу зэтеубыдыныгъэ
Советскэ Союз — Гъэсэныгъэмрэ жъугъэ щыӀэкӀэ-псэукӀэмрэ ахэм ащыщэу бзэр урысыбзэм чӀэгъчӀэлъэгъу фэхъугъ
Непэрэ Хэхэслъэныкъо (Диаспорэ) — НэхъыкӀэ лӀэужхэм хэгъэгу зыдэпсэухэм ябзэхэр къаштагъ, ащ къыхэкӀэу бзэр зышӀэхэрэм япчъагъэ нахь макӀэ хъугъэ
ЮНЕСКО-м адыгабзэр кӀэкӀодрэ бзэхэм ахигъэхьагъ. Гъусэ ӀэпыӀэгъушхо фэмыхъумэ, адыгабзэм изакъоу хэлъ бзэ шэн-гъэпсыкӀэ бэхэр лӀэуж закъом къыкӀоцӀ кӀодыным ищынагъо щыт.
Хэгъэгу кӀэлъэныкъо ыкӀи Гъэсэныгъэ ӀофшӀэнхэр
Мы пшыхьэхэм еммылъытыгъэу, адыгабзэр къэухъумэгъэнымрэ къэгъэтэрэзыжьыгъэнымрэ фэӀотэгъэ ӀофшӀэнхэр лъагъэкӀотых:
Хэхэс чӀыпӀэхэмрэ культурнэ гупчэхэмрэ ащызэхащэрэ бзэ дерсхэр
Еджэныр псынкӀэ зышӀырэ онлайн ӀэпыӀэгъухэмрэ диджитал бзэ сайтхэмрэ
Унагъом бзэр къыщылъытэгъэныр — Тэтэжъ-нанэхэмрэ адэ-анэхэмрэ сабыйхэр унэм ащызэрагъэсагъэхэр
АдыгабзэкӀэ гущыӀэныр зыгъэлъэпӀэрэ ыкӀи нормальнэ зышӀырэ культурнэ мэфэкӀ Ӏофтхьабзэхэр
КъэкӀощт лӀэужхэм апае бзэр зытхыжьырэ Ӏилмы ушэтынхэр
Уилъэпкъ кӀэн уфэзэщэу зэпхыныгъэ фэбгъотыжьын уфаемэ, адыгабзэр зэгъэшӀэныр анахь гъогу занкӀэхэм ащыщ. Бэдэд хэгъэгу хасэхэм дерсхэр яӀэх, ыкӀи диджитал Ӏэмэ-пэмалхэм ежь-ежьырэу зэгъэшӀэныр нахь псынкӀэ дэдэ ашӀыгъ. Унэгъо лъэпкъ чъыгхэм фэдэ сайтхэм уибзэ ыкӀи культурнэ лъапсэхэр къэгъотыжьынымкӀэ ӀэпыӀэгъу къыпфэхъунхэ алъэкӀыщт.
Алфавитым ИхэхыкӀ: Бзэр, Лъэпкъ Шэн-Хабзэр, ыкӀи Политикэр
Адыгэ алфавитым итхыдэ кӀэухымкӀэ тетыгъошхом итхыдэу щыт. ТхэкӀэ системэ пэпчъ—алыдж, грузин, кириллицэ, латин—зэфэшъхьаф империехэр, идеологиехэр, ыкӀи тэ зыщыщымрэ тшъхьэ къызэрытэухъумэщтымрэ фэгъэхьыгъэу чӀыпӀэгъухэм ашӀыгъэ хэхыкӀэхэр къагъэлъагъо.
Алыджымрэ грузинымрэ пасэ зэманым, империехэм апэ щыӀэгъэ адыгэ тхыбзэр къагъэлъагъо
Кириллицэм къегъэлъагъо Совет стандартизациер ыкIи урыс культурэ текIоныгъэр гъэпытэгъэныр
Латиным къегъэлъагъо диаспорэм ихэгъэгъозэн ыкIи КъохьэпIэ гъэсэныгъэ системэхэм яхэгъэхьажьын хэхыныгъэр
Мы хэхыныгъэхэм агурыIоныр непэ тэ тыхэтми къыдгурыIоным къыддеIэ—географическэкIэ зэбгырыдзыгъэ, бзэкIэ зэтекIыгъэ, ау зэпхагъэу зэдэлэжьэгъэ кIэным .
КIэух: КъэкIощт лIэужхэм апае бзэр къэухъумэгъэныр
Адыгэ алфавитыр гущыIэхэр зэрытхырэ техникэ системэ къодыр арэп. Ар титарихъ, тилъэшыгъэ, хэхэс хъугъэ ужым тиадыгагъэ къэухъумэгъэным пае тизэо тибзэщыгъэ гъэунэфыпI. Тхыбзэ системэ пэпчъ титарихъ къэхъугъэ шъыпкъагъэхэм ятхыд къеIуатэ.
Адыгабзэр кириллицэкIэ, латиницэкIэ, е хъутныбзэ тхыбзэкIэ тхыгъэу пIукIагъэми, лIэшIэгъу пчъагъэхэм къакIоцI адыгэ культурэр зыхьыгъэ бзэ бай, гъэшIэгъоным уфэзэщэ. ЗэбгъэшIэщт алфавитыр къызхэкIырэр уихэгъэгу (чIыпIэ) ыкIи уимурадхэр арых—ау анахь шъхьаIэр ежь зэгъэшIэныр ары.
Адыгабзэр зэгъэшIэныр—культурэр къэухъумэгъэным, адыгагъэр пытэным, уитэжъхэм афэщэныгъэм иакцие лъаг. Уиадыгэ кIэн фэгъэхьыгъэу нахьыбэ зэбгъэшIэ пшIоигъомэ, тихэгъэгу къутамэхэм ятхылъ еплъи, убгъодэт бзэ классхэр, культурнэ гупчэхэр, ыкIи лъэпкъ зэгухьаныгъэхэр къэгъоты.
Уиадыгэ кIэн зэгъэшI
Зэпчэцыжь къэбархэр (FAQ)
Адыгэхэм сыд фэдэ алфавита агъэфедэрэр?
Урысыем щыпсэурэ адыгэхэм 1930-рэ илъэсхэм къыдэгъэкIыгъэ кириллицэ алфавитыр агъэфедэ. Тарихъым къыдилъытагъэу, арап ыкIи латин тхыбзэхэри агъэфедэщтыгъэх. Хэхэс чIыпIэхэм латин транслитерациер интернет къэбарылъэхэм нахь къыщагъэфедэ.
Адыгэ алфавитым хьарф тхьапша хэтыр?
КIахэ (Адыгэ) алфавитым хьарфи 66 хэт, Къэбэртэе (КъокIыпIэ) алфавитым хьарфи 59 хэт — дунаем щынэхъ зэхэлъ макъэ системэхэм ар ащыщ.
Сыда адыгабзэм мыщ фэдиз хьарф зыкIищыкIагъэр?
Адыгабзэм жъгъыу-дэгу макъэхэр бэдэдэу хэтых — эжективхэр, увулярхэр, фарингал макъэхэр — ахэр тэрэзэу къэбгъэлъэгъоным пае хьарф зэхэт зэмылIэужыгъохэр ищыкIагъэх.
Къызхэхыгъэхэмрэ Литературэмрэ
Jaimoukha, A. (2001). The Circassians: A Handbook. Curzon.
Richmond, W. (2013). The Circassian Genocide. Rutgers University Press.
Natho, G. (2009). Circassian Culture and Folklore: Traditions and Practices of the Circassian People. McFarland & Company.
Balanovsky, O. P. (2011). The Circassian Anthropology: A Study of the Adyghe People. Institute of Archaeology (Russian Academy of Sciences).
Kaya, M. (2005). Yesterday's Gone: The Circassians of the North Caucasus and the Turkish Diaspora. Aydinlari Matbaacilik.
Shami, A. (1998). Circassians in Jordan: Culture, History, and Identity. Dar Al-Amal.
Henze, P. B. (1992). Circassia: Genocide and the Caucasian Holocaust. University of Chicago Press.
Paris, C. (1974). The Adyghe Language: Grammar and Vocabulary. Mouton.
Colarusso, J. (2001). Nart Sagas from the Northwest Caucasus: Abkhaz and Circassian Stories. Princeton University Press.