Адыгэ Хэку: Налшык, Мыекъуапэ, Шэрджэс республикэ ыкӏи Къаукъазым щыпсэу адыгэ шэн-хабзэхэр

Ишъхъэрэ Къаукъазым ит Адыгэ Хэкур — ар географическэ регион закъо теплъэп, ар адыгэ лъэпкъым ипсэ, икультурэ ыкӏи итарихъ игупчэу щыт. Миллион пчъагъэ хъурэ адыгэхэр хамэ къэралхэу Тыркуем, Иорданием ыкӏи Сирием щыпсэухэми, Хэкур закъоу адыгэбзэр, хабзэхэр ыкӏи лъэпкъ зэхэтыкӏэр чӏыпӏэ шъыпкъэм щызыухъумэрэ чӏыналъэу щыт.

Къэбэртэе-Балъкъэрым, Адыгэ Республикэм ыкӏи Къэрэщэе-Шэрджэсым ахэхьэрэ мы чӏыгухэм заман джырэ мафэмрэ адыгэ лъэпкъым ижъырэ кӏэнымрэ зэпхыныгъэ адызэрахьэ. Налшыкрэ Мыекъуапэрэ фэдэ къалэхэр культурэ гупчэу щытых, ащ адыгэ хабзэхэр джырэ дунаим ищыӏэкӏэ-псэукӏэ зэрагъэкӏу хэушъхьафыкӏыгъэу щаухъумэ.

Мы чӏыгухэм арыт Къаукъаз къушъхьэхэр — ар нэплъэгъу дахэ закъоп, ар лъэпкъым икъулае, игущыӏэжъ ыкӏи иидентичностэ итамыгъэу щыт.

Къэбэртэе-Балъкъэр ыкӏи Налшык: Культурэм игупчэ

Къэбэртэе-Балъкъэрыр Адыгэ Хэкум ирегион анахь мэхьанэ зиӏэхэм ащыщ, икъэлэ шъхьаӏэу Налшык адыгэ культурэмрэ политикэмрэ ягупчэу щыт.

Налшык адыгэ хабзэхэр, бзэр, къашъор ыкӏи зэфыщытыкӏэхэр дэгъоу зэрыщаухъумэрэмкӏэ цӏэрыӏу. Еджапӏэхэмрэ университетхэмрэ адыгэбзэр щарагъэджы, культурэ учреждениехэм лъэпкъ кӏэныр зыухъумэрэ зэӏукӏэгъухэр зэхащэх. «Ислъамыйрэ» «Къэбэрдэнкэрэ» фэдэ лъэпкъ къашъохэр тарихъым исаугъэт закъоу щытхэп, ахэр мафэ къэс адыгэ щыӏэкӏэ-псэукӏэм иӏахьышхоу щытых.

Регионым джырэ къалэ щыӏэкӏэмрэ лъэпкъ хабзэ куухэмрэ зэрагъэкӏурэр нафэу къэлъагъо. Кафехэр, университетхэр ыкӏи общественнэ чӏыпӏэхэр лӏэшӏэгъу пчъагъэ зиӏэ хабзэхэм зэдапсэух, ар культурэ чӏыпӏэ гъэшӏэгъон мэхъу.

Адыгеир ыкӏи Мыекъуапэ: Къохьэпӏэ Хэкур

Адыгэ Республикэр Адыгэ Хэкум икъохьэпӏэ лъэныкъоу щыт, икъэлэ шъхьаӏэу Мыекъуапэ культурэм изыгъэпсэужьыныгъэ ыкӏи лъэпкъ идентичностэм игупчэ шъхьаӏэу щыт.

Мыекъуапэ чӏыпӏэ дахэхэм — мэзхэм, псыхъохэм ыкӏи къушъхьэхэм — къашъхъэхьагъ, ахэм адыгэ щыӏэкӏэ-псэукӏэр тарихъымкӏэ зэхагъэуцогъагъ. Непэрэ мафэм Мыекъуапэ адыгэбзэмрэ хабзэхэмрэ яухъумэнкӏэ мэхьанэшхо иӏ.

Культурэ фестивальхэр, лъэпкъ щыгъынхэр ыкӏи общественнэ зэӏукӏэгъухэр мафэ къэс щыӏэкӏэ-псэукӏэм иӏахьых. Регионым гъэсэныгъэмрэ медиамрэкӏэ лъэпкъ кӏэныр лъэшэу егъэлъэшы, кӏэлэцӏыкӏухэм ялъапсэхэр зыщымыгъупшэным фэшӏ.

Адыгеир блэкӏыгъэмрэ къэкӏощтымрэ зэпызыщэрэ лъэмыджэу щыт, ащ джырэ инфраструктурэмрэ тарихъ идентичностэмрэ зыщаухъумэ.

Къэрэщэе-Шэрджэс: Зэшъхьэмыкӏыныгъэр ыкӏи Идентичностэр

Къэрэщэе-Шэрджэсыр Адыгэ Хэкум ищыкӏэгъу ӏахьэу щыт, ащ адыгэхэр нэмыкӏ лъэпкъхэм зэдапсэу.

Мы республикэм щыпсэурэ адыгэхэм демографическэ къиныгъэхэр щыӏэми, ябзэ, яхабзэ ыкӏи ялъэпкъ идентичностэ зэрахьэ. Къэлэ шъхьаӏэу Черкесск политикэ ыкӏи культурэ гупчэу щыт.

Мы регионым Къаукъазым икультурэ зэфэшъхьафыныгъэ къегъэлъагъо, ау адыгэ идентичностэр гъэшӏэгъонэу ыкӏи зэтегъэпсыхьагъэу щаухъумэ.

Къаукъаз чӏыгум итеплъэ: Географиемрэ мэхьанэмрэ

Къаукъаз къушъхьэхэр адыгэ идентичностэм кууэ зэпхыгъэх. Мы къушъхьэхэм лъэпкъыр къаухъумэщтыгъэ, социальнэ зэхэтыкӏэр зэхагъэуцощтыгъэ ыкӏи лӏэшӏэгъу пчъагъэкӏэ хабзэхэм ягъэпсын яшӏуагъэ къэкӏуагъ.

Адыгеим имэзхэм къыщегъэжьагъэу Къэбэртэе-Балъкъэрым икъушъхьэ лъагэхэм нэс, чӏыпӏэ шъыпкъэр культурэ идентичностэм зыкӏи пэшӏотышъущтп. Непэрэ мафэми хабзэ пчъагъэхэр, шэн-зэхэтыкӏэхэр ыкӏи таурыхъхэр чӏыгум зэпхыгъэх.

Хэкур адыгэхэр зыщыпсэурэ чӏыпӏэ закъоп — ар адыгэ лъэпкъым иӏахьышхоу щыт. Адыгэ лъэпкъ пшӏыкӏутӏуми а чӏыгум ежь ячӏыпӏэхэр щаӏагъэх, а зэпхыныгъэхэр непэ культурэ гущыӏэжъхэм ахэтых.

Хэкум адыгэбзэр зэрэщаухъумэрэр

Хэкум иӏофшхохэм ащыщ адыгэбзэр ухъумэгъэныр ары.

Налшыкрэ Мыекъуапэрэ бзэр еджапIэхэм щрагъэдж, медиам щылажьэ, махуэ къэс гъащIэми щыпсэлъэж. Глобализацэм гугъуехьхэр къыдихьми, бзэр хъумэнымкIэ Хэкур и лъабжьэ нэхъ быдэу щытщ.

Ар зыхуэкIуэ лэжьыгъэхэр:

• Егъэджэныгъэ системэхэр — ЕджапIэхэмрэ университетхэмрэ Адыгэбзэмрэ (Къэбэрдей-Черкес бзэмрэ) КIахэбзэмрэ щрагъэдж
• Культурэ институтхэр — Музейхэр, театрхэр, бзэ щIэныгъэ центрхэр лъэпкъ бзэм и хъумакIуэу щытщ
• Медиарэ хъыбарегъащIэрэ — Телевиденэр, радиор, газетхэр адыгэбзэкIэ мэлажьэ

Хэкур щымыIауэ щытамэ, бзэр нэхъыбэжкIэ щыIэжын щытыртэкъым. Унагъуэ лъэпкъ жыг (family tree) зэхэгъэувэныр, адэжь бзэмрэ псэлъэкIэмрэ (диалектхэмрэ) итхэныр — хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэм бзэр хъумэнымкIэ ящI хэлъхьэныгъэ нэхъыщхьэхэм ящыщщ.

НобикIэ гъащIэр: Хабзэмрэ зэхъуэкIыныгъэмрэ я зэхуакум

Хэкум щыпсэу адыгэхэр нобэрей гъащIэмрэ хабзэжьхэмрэ зэдагъакIуэ.

Къалэхэм егъэджэныгъэ, карьерэ, технологиехэр щыIэщ, къуажэхэм хабзэр, хьэщIэщыр, лъэпкъ зэхущытыкIэр нэхъыфIу щыхъумэ. Адыгэ Хабзэм и лъабжьэхэр — цIыху гъэсэныгъэм и мардэхэр — махуэ къэс гъащIэм и гъуазэу щытщ: нэхъыжьым и пщIэм щыщIэдзауэ хьэщIэм и еблэгъэкIэм нэс.

ЩIэблэ щIэхэр глобализацэ дунейм и щытыкIэхэм хозэгъэ, ауэ нэхъыбэр я лъабжьэм быдэу пыщIащ. Социальнэ сетхэм лъэпкъ культурэр дуней псом ирагъэлъэгъуну Iэмал щIэхэр къаритащ: лъэпкъ макъамэр, къафэр, таурыхъхэр дуней псом и цIыхухэм я деж нэсу.

Хэкумрэ Хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэмрэ я зэпыщIэныгъэр

Хэкумрэ хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэ (диаспорэ) жылагъуэхэмрэ я зэхуаку дэлъ зэпыщIэныгъэр быдэщ икIи гурыщIэшхуэ хэлъщ.

Адыгэ куэд Налшыкрэ Мыекъуапэрэ къокIуэж я лъабжьэмрэ я лъэпкъымрэ зыхащIэжын папщIэ. ЩыIэщ Хэкум зэи къэмынэжын папщIэ къэзыгъэзэжхэри. Адыгэ тхыдэр — псом япэу 19-нэ лIэщIыгъуэм къэхъуахэр — зыщIэм къыгуроIуэ мы зэпыщIэныгъэм и мыхьэнэр зэрыиныр.

Хэкур мыпхуэдэу щытщ:

• Культурэ лъабжьэ — бзэр, хабзэр, лъэпкъ шэнхэр я щытыкIэ пэжымкIэ щыхъумэ щIыпIэ
• Лъэпкъ нэщэнэ — хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэр я лъабжьэмрэ я адэжь щIыгумрэ зэрыпыщIа щытыкIэ
• Зэкъуэтыныгъэ нэщэнэ — дуней псом щыпсэу адыгэхэр зы лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэм щIигъэуIу

Къэпсэлъэныгъэ

Къаукъазым щыIэ Адыгэ Хэкур щIыпIэ къудейкъым — ар лъэпкъ нэщэнэм, культурэм икIи къэпсэуныгъэм и лъабжьэщ.

Налшык, Мыекъуапэ, Шэрджэс къэрал (Черкесия) — тхыдэм иригъэгъуэщэну зыхуэя хъугъуэфIыгъуэхэр яхъумэ. Гугъуехьхэр щыIэми, Хэкур псэущ, зызегъэужь икIи дуней псом щыпсэу адыгэ пэжхэм я гум пыщIащ.

Налшыкрэ Мыекъуапэрэ бзэр школхэм щрагъаджэ, медиам щылажьэ, махуэ къэс гъащIэм щыпсэлъэж. Глобализацэм гугъуехьхэр къыдихьми, бзэр зыхъумэнымкIэ Хэкур и лъабжьэ нэхъ инщ.

ЗыхуащI къарухэм ящыщщ:

• Егъэджэныгъэ системэхэр — Школхэмрэ университетхэмрэ Адыгэбзэмрэ (Къэбэрдей-Черкес) КIахэбзэмрэ щрагъаджэ
• Культурэ идэжьхэр — Музейхэр, театрхэр, бзэм и тхыдэмрэ и зыужьыныгъэмрэ елэжь щIэныгъэ центрхэр
• Медиарэ хъыбарегъащIэрэ — Телевиденэр, радиор, газетхэр адыгэбзэкIэ мэлажьэ

Хэкур щымыIауэ щытамэ, бзэр нэхъыбэжкIэ щыIэжын гугъу хъунт. Унагъуэ лъабжьэ (family tree) зэхэгъэувэныр, абыкIэ адэ-шэжхэм я бзэмрэ я псэлъэкIэмрэ (диалектхэмрэ) тхыныр, хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэм бзэр хъумэнымкIэ ящI хэлъхьэныгъэ инщ.

НобикIэ гъащIэр: Хабзэмрэ зэхъуэкIыныгъэхэмрэ я зэхуаку

Хэкум щыпсэу адыгэхэр нобэрей гъащIэмрэ хабзэжьхэмрэ зэдагъакIуэ.

Къалэхэм егъэджэныгъэ, карьерэ, технологиехэр щыIэщ, къуажэхэм хабзэр, хьэщIэщыр, лъэпкъ зэхущытыкIэхэр нэхъыфIу щыхъумэ. Адыгэ Хабзэм и лъабжьэхэр — цIыхум и зекIуэкIэ хабзэхэр — махуэ къэс зэхущытыкIэхэм я гъуазэщ: нэхъыжьым и пщIэм къыщыщIэдзауэ хьэщIэм и еблэгъэкIэм нэс.

ЩIэблэ щIэхэр глобализацэ дунейм щыпсэуми, я лъабжьэм пыщIауэ къонэ. Социальнэ сетхэм культурэр къэзыгъэлъагъуэ щIыпIэщIэхэр къыщызэIуахащ, абыкIэ лъэпкъ макъамэр, къафэр, таурыхъхэр дуней псом щыпсэу адыгэхэм я деж нэсу.

Хэкумрэ Хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэмрэ я зэпхыныгъэр

Хэкумрэ хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэмрэ (диаспорэмрэ) я зэхуаку дэлъ зэпхыныгъэр быдэщ икIи гурыщIэшхуэ хэлъщ.

Адыгэ куэд Налшыкрэ Мыекъуапэрэ къокIуэ я лъабжьэмрэ я культурэмрэ зыхащIэжын папщIэ. Ящыщ гуэрхэр Хэкум зэпэубыдыныгъэ имыIэу къэунэтIыж. Адыгэ тхыдэр зэгъэщIэныр — псом нэхъыбэу 19-нэ лъэхъэнэм къэхъуахэр — мы зэпхыныгъэм и мыхьэнэшхуэр къыбгурыIуэнымкIэ сэбэп мэхъу.

Хэкур мыпхуэдэу щытщ:

• Культурэ гъуазэ — бзэр, хабзэр, зекIуэкIэр я щытыкIэ пэжымкIэ хъумэныгъэ
• Лъэпкъ нэщэнэ — хамэ къэрал щыпсэу адыгэхэр я лъабжьэмрэ я адэ-шэжхэм я щIыгумрэ пызыщIэ
• Зэкъуэтыныгъэ нэщэнэ — дуней псом щыпсэу адыгэхэр зы лъэпкъ культурэкIэ зэзыпх

Къэпщытэныгъэ

Къаукъазым щыIэ Адыгэ Хэкур щIыпIэ къудейкъым — ар лъэпкъ нэщэнэм, культурэм икIи къэпсэуныгъэм я лъабжьэщ.

Налшык, Мыекъуапэ, Шэрджэс къэрал (Черкессия) тхыдэм иригъэкIуэдыну зыхуэя лъэпкъ нэщэнэр хъумэным пащэ. Гугъуехьхэр щыIэми, Хэкур псэущ, зыужьыныгъэ иIэщ икIи дуней псом щыпсэу адыгэ пэжхэм я гум пыщIауэ щытщ.

Налшыкрэ Мыекъуапэрэ бзэр еджапIэхэм щрагъэдж, медиам щылажьэ, махуэ къэс гъащIэми щыпсэлъэж. Глобализацэм гугъуехьхэр къыдихьми, бзэр зыхъумэнымкIэ Хэкур и лъабжьэ нэхъ ин дыдэу щытщ.

ЗыхуащIэ къарухэм ящыщщ:

• Егъэджэныгъэ системэхэр — ЕджапIэхэмрэ университетхэмрэ Адыгэбзэмрэ (Къэбэрдей-шэрджэсыбзэмрэ) иригъэджэныр
• Культурэ и институтхэр — Музейхэр, театрхэр, бзэм и лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэр хъумэным хуэлажьэ щIэныгъэ центрхэр
• Медиарэ хъыбарегъащIэрэ — Телевиденэр, радиор, газет-журналхэр адыгэбзэкIэ къыдэкIыныр

Хэкур щымыIауэ щытамэ, бзэр нэхъыбэжкIэ щышынэу щытынт. Унагъуэ лъабжьэ (family tree) зэхэгъэувэныр, абы лъэпкъыбзэмрэ бзэ щIэтыкIэхэмрэ (диалектхэмрэ) щытхыныр — ар хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэм бзэр хъумэнымкIэ ящI хэлъхьэныгъэхэм ящыщ зыщ.

НобикIэ гъащIэр: Хабзэмрэ зэхъуэкIыныгъэхэмрэ я зэхуаку

Хэкум щыпсэу адыгэхэр нобэрей гъащIэмрэ хабзэжьхэмрэ зэдагъакIуэу щытщ.

Къалэхэм егъэджэныгъэ, карьерэ, технологиехэр щыIэщ, къуажэхэм деж хабзэхэр, хьэщIэщыр, лъэпкъ зэхущытыкIэхэр нэхъыфIу щыхъумэ. Адыгэ Хабзэм и лъабжьэхэр — цIыху зэхущытыкIэ хабзэхэр — махуэ къэс гъащIэм и гъуазэу щытщ: нэхъыжьым пщIэ хуэщIыным щыщIэдзауэ хьэщIэр къеблэгъэным нэгъунэ.

ЩIэблэ щIэхэр глобализацэ дунейм я лъэпкъ нэщэнэр щыхъумэным пылщ. Социал сетхэм культурэр къэзыгъэлъагъуэ щIыпIэщIэхэр къыщызэIуахащ, абыкIэ лъэпкъ макъамэхэр, къафэхэр, таурыхъхэр дуней псом щыпсэу цIыхухэм я деж нэсу.

Хэкумрэ Хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэхэмрэ я зэпыщIэныгъэр

Хэкумрэ хамэ къэралхэм щыпсэу адыгэ (диаспорэ) жылагъуэхэмрэ я зэхуаку дэлъ зэпыщIэныгъэр быдэщ икIи гурыщIэшхуэ хэлъщ.

Адыгэ куэд Налшыкрэ Мыекъуапэрэ къокIуэж я лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэхэм зыхагъэгъуазэну. Сомэ Хэкум зэпэубыдыныгъэ имыIэу къэIэпхъуэж. Адыгэ тхыдэр зэгъэщIэныр — псом хуэмыдэу XIX лъэхъэнэм къэхъуахэр — мы зэпыщIэныгъэм и мыхьэнэшхуэр къыгурыIуэнымкIэ сэбэп мэхъу.

Хэкур мыпхуэдэу щытщ:

• Культурэ анкер — бзэр, хабзэхэр, лъэпкъ щэнхабзэр я щытыкIэ пэжымкIэ хъумэныр
• Лъэпкъ нэщэнэ и къежьапIэ — хамэ къэралхэм щыпсэухэр я лъабжьэмрэ я адэжь щIыгумрэ зэпищIэу
• Зэкъуэтыныгъэм и дамыгъэ — дуней псом щыпсэу адыгэхэр зы лъэпкъ хъугъуэфIыгъуэм щIигъэуIуэу

Къэпщытэныгъэ

Къаукъазым щыIэ Адыгэ Хэкур щIыпIэ къудейкъым — ар лъэпкъ нэщэнэм, культурэм икIи къэнэжыныгъэм я лъабжьэщ.

Налшык, Мыекъуапэ, Шэрджэс къэрал (Черкессия) — мы щIыпIэхэм тхыдэм иригъэкIуэдыну зыхуэя хъугъуэфIыгъуэхэр щыхъумэ. Гугъуехьхэр щыIэми, Хэкур псэущ, зызегъэужь икIи дуней псом щыпсэу адыгэ къэс и гум зэпыщIауэ щытщ.