Адыгэ лъэпкъхэр: лъэпкъ 12-м ятеухуа тхылъ

Адыгэ лъэпкъхэм къатегущыІэныр

Адыгэ лъэпкъыр (Адыгэ) лъэпкъыбэхэмрэ унагъуабэхэмрэ еугуаех, къэзкІэми къыдэкІырэм ежь и хабзэхэр, и псэукІэхэр, и бзэ къутамэхэр иІэх. Мы лъэпкъхэмрэ унагъуабэхэмрэ Адыгэ хэкум ипсалъэжьыбзэ щытых, ахэм я гуапэр ыкІи я зыхашІэр зыпагъэуцох.

  • Адыгэ унагъо шІэжъым ипсэукІэр унагъошхохэм атет, ащыгъум унэгъохэр щытхъупкъыхэм ащыІэх.

  • Унагъопашъэр лъэпкъым итамыгъэщымэ, ар унагъо пстэуми ебгъэІотэу щыт. ІэшІэх заманым, адыгэхэр къуалъэм щыпэсэукІэхэу къыхагъэщыгъэх, зыгъэусэхэу мэкъу-мэшІэнымрэ хьакъэунэнымрэ егъэзафэхэу щытыгъэх.

  • ЗэшІухьагъэми, иух заманым, адыгэбэ къалэхэм къадэкІыгъэх, щыІэныгъэ Іуахэмрэ гъогуабэмрэ зыщыхафэхэу.

  • Мы зэхъуакІоми, унагъом иІофгъэ шъхьаІэр Адыгэ унагъом исыхьат шъхьаІэу къэнэжъыгъ.

  • Адыгэ унагъом ихабзэ шъхьаІэхэм ащыщ зэгъусэхэр къахьыныр. Мы хабзэм, шъуфыхэр ыкІи лІыхэр къыдэкІырэм яхэлъхьакІэхэр ячІыпІэ ебгъафэхэу къыхэтэу щытых. КъэзыІотэшъу ыхьыгъэ пІуатэми, ар къэзкІи Адыгэ унагъобэхэм ащыІэу щыт. Адыгэ унагъо щыІэныгъэм и Іофыгъо шъхьаІэ зэпэшІугъэтыныгъэр егъэджэныгъэм икІыгъэу щыт.

  • Егъэджэныгъэр Адыгэ псэукІэм икІыгъэу щыт, хэлъхьакІэхэр ягъэцІэкІыгъэу ябынхэр дэгъоу агъэджэнхэу къагъэІотэу щытых. МыщкІэ адыгэ лъэпкъым бзэ къутамэхэр къыхэкІыгъэх.

  • Унагъомрэ лъэпкъымрэ язэдэлэжьэгъу къэзгъэІотэжъырэ Адыгэ лъэпкъым иІофыгъо шъхьаІэхэм ащыщ.

    • Circassian tribal tamga symbols representing the 12 Adyghe tribes

    Адыгэ лъэпкъыр лъэпкъ шъыпкъэхэмрэ унагъо кІэнэпІэхэмрэ къыхэкІыгъ, къэзкІэми къыдэкІырэм ежь и тахъыбзэ ыкІи и псэукІэ хабзэхэр иІэх. Адыгэхэр лъэпкъ 12-рэ зафэ къагъэІотэу щытых. Ау тахъыбзэ лъэхъаным, ахэр бэу къызхэкІыгъэх. ЗэшэкІогъуэ ІэшІэхми, зэкъысэгъадэхэу къыхэкІыгъ ыкІи Урыс-Адыгэ заом ыкІи геноцидым ишІогъэшІэжъгъэшІогъэх. Сыда игъашІэми, ахэр зэшІухьагъэхэу щытхэп. Сыда игъашІэми, адыгэ лъэпкъыр къэхъугъэу къэгышІэжъыгъэшъун фае.

    Лъэпкъхэм я къэбжэу зыпытыр

    Elder Circassian man with tribal tamga symbols representing Circassian heritage

    Адыгэ лъэпкъхэр зэрыщыӀэхэр я география пӀэубыдэм елъытауэ зэхагъэувэфынущ:

    • Ипщэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ хым и Ӏуфэ Ӏувым щыпсэуахэщ Натхъуэджхэр, Шапсыгъхэр, Убыххэр. Натхъуэджхэмрэ Шапсыгъхэмрэ я нэхъыбэр бгыхэм я ищхъэрэ лъэныкъуэм дэтт. Натхъуэджхэр зэгуэрэ къытхэкӀащ щэхуэнымкӀэ, сыту жыпӀэмэ я Ӏуфэр лъагэ бгыхэм къыбгъэдэттэкъым икӀи къушъхьэпцӀэм и лъэныкъуэмкӀэ къыщотстт.

    • Ищхъэрэ лъэныкъуэм щыпсэуахэщ, ищхъэрэм къыщыщӀэдзауэ ипщэм нэс, Натхъуэджхэр, Шапсыгъхэр, Абдзаххэр. Ахэр Къэбэрдейхэм яуж дыдэу цӀыхубэ бэуэ щыӀахэу къэлъэгъуэж. Я псэупӀэр хы шхуэм пэмыжыраку щыӀагъэми, Ногъуейхэмрэ Къэзакъхэмрэ я атакэхэм къахыхьэхэрт.

    • КъухьэпӀэм лъэпкъ цӀыкӀу щыщӀахэщ, Натхъуэджхэм хэхьэжауэ къухьэпӀэм къыщыпсэуахэрт. Ахэр Тэмэн хытӀыгуныкъуэм щыпсэуа Адылэхэр, Шыгъэххэр, Шыбсынхэр Анапэ къуажэм пэгъунэгъуу.

    • Къубаным и Ӏуфэм дэту щыӀахэщ Натхъуэджхэр, Жанэхэр, Бжъэдыгъухэр, Хьэтыкъуайхэр, Темыргуейхэр. Къубанырэ Лабэрэ я Ӏуфэм щыпсэуа лъэпкъхэр Ногъуейхэмрэ Къэзакъхэмрэ я атакэхэм къахэхуэхэрт, хы шхуэм пэмыжыжэу щыпсэуа лъэпкъхэм нэхъри.

    • КъуэкӀыпӀэм, Лабэрэ Шэуджэнэрэ я псэупӀэ зэхуакум, ищхъэрэм къыщыщӀэдзауэ ипщэм нэс, щыӀахэщ Темыргуейхэр, Еджэркъуайхэр, Махошхэр, Бэслъэнейхэр. Бэслъэнейхэр Къэбэрдейхэм я къудамэу щытащ.

    • КъуэкӀыпӀэ дыдэм, Къэбэрдейхэр Къуакъаз и ищхъэрэ лъэныкъуэм и щӀыпӀэм и нэгъуэщӀ гупэр къуэкӀыпӀэмкӀэ здэщыӀахэр Шэчэн нэсу щытащ. Ахэм я ищхъэрэкӀэ Ногъуейхэр щыпсэуахэщ, я ипщэрэкӀэ, бгыхэм я кӀуэцӀым, къухьэпӀэм къыщыщӀэдзауэ къуэкӀыпӀэм нэс, щыӀахэщ Къэрэшейхэр, Балъкъэрхэр, Осетинхэр, Ингушхэр, Шэчэнхэр. Къэбэрдейхэр куэдрэ зыкъэгъэужьыт, 16-нэ лӀэщӀыгъуэм къыщыщӀэдзауэ Урысхэм ядэкӀуэцӀыкӀэу щытащ, икӀи 19-нэ лӀэщӀыгъуэм нэхъыбэ ящӀахэр къуажэхэм къыщыкъутащ.

    Historical map showing the geographic distribution of all 12 Circassian tribes in the Caucasus

    Лъэпкъхэм я тхыгъэ нэхъыщхьэ

    Лъэпкъым ыцΙэрЧІыпІэрАмалэу иІэхэр
    АбдзахКъушъхьэ Адыгей, Краснодар КрайЗыкъупшъэшъ хъугъэ, мэлахъо, мэкъуау
    БеслъэнейЛабэ ыкІи Урыпин псыхэр, Къэрэщэяй-Щэрджэс хэгъэгуКъэбэртаехэм ягъунэгъухэр, инэлым ыпхъухэм къатекІыгъэх
    БжедыгъуАдыгей, Пшызэ псыАдыгей къуаджэхэм ахэтхэм яхьэхэм я 54%, псэушъхьэхэр яІэх, мэкъуау
    КъэбэртаеКъэбэртай-Балъкъэр, Ищхъэрэ КавказЛъэпкъ даххэм ащыщ, бзэшъхьафы иІ
    ХьатыкъуайПшызэ псы, Пшышъ ыкІи Бэлъяуж псыхэм ялъэмбэсхэрЗэоцІы шъаб, шыхэр къэзыгъэхъухэрэп
    МамхэгъБэлъяуж ыкІи Куржыпс псыхэр, Мыекъуапэ гъунэгъуДэмокрэт шъэфэ шъаб, пшъыпкъэ зэримыІэр
    НэтхъуаеХы ШІуцІэм иІушъу, Анэпэ къыщегъэжьагъэу Новороссийск нэсХыхэс уэркъыхэр, уэркъ лъэпкъу 10
    ШапсыгъХы ШІуцІэм иІушъу ыкІи Ищхъэрэ Кавказ къушъхьэхэм яіушъуЛъэпкъ даххэм ащыщ, дэмокрэт шъэфэ шъаб
    ТемыргоеБэлъяуж ыкІи Лабэ псыхэм адэкъуЛъэшэу мэкъуау, цІыху уасэ Іэщэ уасэхэр
    УбыхСочи чІыпІэ (дыжьыгъэ Сэшэ)Шырыгъухэр, 11 лъэпкъыгъо зэфэгъу
    ЕгэрыкъуайКъокІыпІэ АдыгейШъэфэшъыбзэ Іэтыгъэ, Адыгэ лъэпкъыгъо
    ЖанэХы ШІуцІэм ыкІи Азовышъэ хы ІушъуЗаомкІэ зэшІуигъэтэгъуи, унэгъуи 3-рэ къанэжьыгъэу

    Адыгэ Лъэпкъхэм япстэу къэбзэкІыгъэ тхылъ

    Адыгэ лъэпкъхэм ахэт лъэпкъ даххэр ыкІи унагъохэр:

    Абдзах Лъэпкъ

    Абхъаз ыкІи Абдзэхэуи зэджагъэх. Дыжьыгъэу ахэтыгъэх Адыгей къушъхьэ чІыпІэхэм ыкІи Краснодар Крайм. Къуаджэ даххэр Куржыпс, Пшыкъэ, Пшыхъэ ыкІи Пскъопс псыхэм ялъэмбэсхэм адэтхэу зэдэсыгъэх.

    Абдзах лъэпкъыр зэкъупшъэшъ хъугъэу зэшІоигъэу щытыгъ, къыхагъэхьагъэ нахьыжъхэм къаІуатэхэу. Махьэнэ даххэу къэуцугъэр зэрахьэхэу, нахьыжъхэр зэІукІэ дахэу зэхэсынхэу. Абдзах лъэпкъыр мэкъуау ыкІи чэбэзэкъу зэрэзехьэгъэх, псэушъхьэу къакІохэрэпхэр, шыхэр къызэрагъэхъухэрэп. Къушъхьэхэм Абдзах лъэпкъыр къогъур, къызытчыгъэр, мастэр ыкІи дышъэр къычІахыгъэх.

    Абдзаххэр Абхъазхэм ыкІи Абазэхэм епхыгъэпхэу щытых. Абдзаххэм ащыщхэр Шовгеновскэ Районым, Адыгей къуаджэ хъулъэ, къэзагъэх.

    Беслъэней лъэпкъ

    ЕтIани шъэшIэу Беслъэней ыкIи Баслъэней. Беслъэнейхэр КъэбэртIэйхэм нэхь пэгъунэгъух.

    Беслъэнейхэм я унэ дэгъухэр Къанокъуэ ыкIи Шэлыкъуо арыгъэх, къэбэртIэй пщы Бэслан (пщы лIэужьыгъо Инал и къо) ыщыIагъэх. Ащ ицIэкIэ лъэпкъ къыхихыгъ.

    Беслъэнейхэм нахьыбэрэ къыздэсыхэрэр Лабэшхо ыкIи Лабэжъый псыхэм ары, ыкIи Урыпым ипсыхъом Къэрэщэе-Черкесием, Краснодар Краим, ыкIи Адыгей. ЕтIани къушъхьэхэр Чэтэм, Фарс, Псыэфыр, Пшызэ (КъухьэпIэ Адыгэе) адэсх. Беслъэнейхэр Беслъэней къушъхьэцIэу КъэбэртIэй Адыгэ къушъхьэцIэм (КъуэкIыпIэ Адыгэе) щыгъых. Ау Беслъэней лъэпкъыр Адыгэе гупчэм дэлъыгъэшъ, Беслъэней къушъхьэцIэр КъухьэпIэ Адыгэ къушъхьэцIэм имызакъоу, Шапсыгъэ Адыгэ къушъхьэцIэм фэдэу, бэрэ ашъхьэпытэу щыI.

    Бжъэдыгъу лъэпкъ

    ЕтIани шъэшIэу Бжъэдыгъу ыкIи Бзэдыгъу. Бжъэдыгъухэр Адыгей ыкIи Краснодар Краим дэсх, ыкIи ахэр щыгумэтхэу Адыгэ диаспорэм хэгъэгу пстэумэ къадысых. АрышъхьэкIэ, жъыдэдэхэу, Бжъэдыгъухэр лъэпкъ плIэу зэгуаухагъэх.

    Бжъэдыгъухэр апэрэу Шахэ псым итхьэумэ, Туапсэ ыкIи Шъачэ алъагоу щыIагъэх. ЕтIани, ахэр гуп къитIукIыгъэх: ахэмэ ащыщхэмэ ХышъуцIэм (Абхъазхэмэ) ыпэдэсх, ыкIи Адыгэ (Пшызэ псым идеж) дэлъыгъ.

    Адыгей Республикэм Адыгэ къуаджэ 48 щыI, ахэмэ ащыщэу 26-р Бжъэдыгъу къуаджэх (Адыгей къуаджэ пстэумэ процент 54). Ахэр къошъугъэ-гъэгубжьэнымкIэ ыкIи шъэныгъэмкIэ мэзакъэу щыIагъэх, нахь хьылъэу хэпцIыгъэхэр лырэ бжыныкIэ арыгъэх.

    Бжъэдыгъу Адыгэ лъэпкъым иунашъхьэ къуаджэ дэхэкIхэр ыкIи иунашъхьэ уасэгъэхэр

    КъэбэртIэй лъэпкъ

    ЕтIани шъэшIэу КъэбэртIэй, Къэбэрды, ыкIи КъэбэртIэ. КъэбэртIэйхэр дунаем пстэумкIи Адыгэ лъэпкъхэмэ анахьыбэ хэтмэхэ ары.

    Ахэр Адыгэ бзэм икъушъхьэцIэ къадысых. Пшъэгъагъэу, КъэбэртIэйхэр КъэбэртIэ дэсхэу щыIагъэх, ар Къушъхьэ Кавказ ирегион. Республикэр Къушъхьэ Кавказ икъушъхьэхэм арыт, икъухьэпIэ лъэныкъом къухъхэр итыкIых. Республикэр Гюрджым ыгугъу къыгъэнафыгъ.

    КъэбэртIэй бзэм къушъхьэцIэ шъхьаIэ кIитIу иI: КъэбэртIэй ыкIи Беслъэней. Лингвист гущхьэхэмэ агугъу аIо КъэбэртIэйр Адыгэ бзэм икъушъхьэцIэ закъоу бжы (лъэшIагъэу, Адыгэ бзэр зыдэщ къыщыбгъэблахъомэ); ар Адыгэ ыкIи КъэбэртIэй къушъхьэцIэ пстэумэ къадыс. Республикэм хьэлъэ 100 фэдиз итыкIы, ахэмэ ащыщэу зыри шхоу щымыт.

    Хьатыкъуай лъэпкъ

    Ахэр зао шIэн ыкIи зао лъэпкъэу шъэшIагъэх. Хьатыкъоехэр КъухьэпIэ Адыгэ лъэпкъ пщыгъоу щыIагъэх, ахэр Пшызэ псым итхьэумэ дэлъыгъэх. Хьатыкъуайхэр нахьыбэу къушъхьэхэм адэсхэу щыIагъэх, Пщышъэ псым ыкIи Шыжъый псым алъагоу.

    Ахэмэ яцIыкIугъэ ыкIи Къэмыргуэй лъэпкъым къэгъунэгъухэу щытыгъэхэмкIэ, ахэр Къэмыргуэй лъэпкъым икъутамэхэм ащыщэу агъэпшынагъэх. Урыс зао апэрэу, Хьатыкъоехэр лъэшIагъэу ыкIи зао зэшIохырэ лъэпкъэу шъэшIагъэх, зао бэрэ ашIыгъэх, нахь къэбэртIэйхэр Кърым Тэтэрхэм ахэтыгъ.

    Хьатыкъоехэм яшэн зэпахыгъэр Адыгэ шэн игуадзэу щыт. Хьатыкъоехэр шъэныгъэмкIэ, къошъугъэ-гъэгубжьэнымкIэ, ыкIи шхъоу шъынымкIэ мэзакъэу щыIагъэх. Ислъам ауапэрэу, Хьатыкъоехэр Есус мэхьадыгъагъэх, Адыгэ хьылъэхэри мэхьадыгъагъэх, ахэр Шыблэ (дышъыгъэ ыкIи гъуанапцIэм ихьылъэ), Созырэш (щыIэныгъэм ихьылъэ), Емыщ, Ахин, ыкIи Хьакъостэш.

    Мамхэгъэ лъэпкъ

    Япэу мамхэгъэхэр Мыекъуапэ щыпсэуагъэхэу къыкІоцІ илъыгъэх Лъэгъунэрэ Куржыпсрэ язэпахэу.

    Мамхэгъэхэм адыгабзэм идиалект гугъэ къыхэгъэщыгъэу аІуатэхэу, а зидиалект темыргой диалект цІыкІу зэрыгъусэу. Ау ялъэпкъ блэгъэ лъэпкъыхэм ащыгъум зэрэшъхьаджэу пщы дэгъоу хэгъэгум къыдэмыблэджэгъэхэу, псаугъэу ямыІагъэу хъугъэу, езым ягъусэу адыгэ лъэпкъ ытІыпщыгъэри зэрытыгъэу. Лъагъу уназэхэр цІыфыхэм ялъэпкъыхэр къыхахыгъэу хъугъэу, кІуабзэ лъэпкъыхэм янахьыбэм къутыным иуназэ шъхьафитмэ къахэбгъэщхэу хъугъэу. Илъэпкъ зымыІалъхьагъэ цІыфхэм къахэгъэщыгъэу хъугъэу хъугъэ.

    Къэбархэм къызэрыгъэсэх, ахэр ХышІуцІэм ипсыІушъу ыуж Пшышъэ Зауэм игубгъу зыгъэсхыгъэхэу хъугъэ. Япэу Мамхэгъэхэр лъэпкъышхохыгъэхэу хъугъэу хъугъэу: Шънахъ, Мамы, ыкІи ЛІыжъу. Къэзыгъэнэгъэхэм Урыс гражданство къагъэштэгъэнышъэу Мамхэгъэ цІэ зышъхьаджэ лъэпкъ къутыным къэгъэуцугъэни, ар джыри Адыгей и Шовген район щыІэшъу.

    Натхъуаджэ лъэпкъ

    Джыри Натхъуаджэ, Натхъуакъуэй е Натхъуакъ дэгъэжъуагъэу щытых. ЯчІыгухэр тарихъымкІэ ХышІуцІэ ыгъунэгъухэу Анапэ ыгушІэ ІункъушІу къыригъажьэу Цемэз къуалэ (джыдэдэм Новороссийск) ыгушІэ къыригъахьэу, къушъхьэхэм анахь щытхэу Къубанэ псыІушъу ыгъунэгъухэу щызэхаубытэгъагъ.

    Натхъуаджэ лъэпкъ пщы 10-рэ лъэпкъ шъхьафіт 44-рэу зэхэтыгъ. Адыгэ лъэпкъхэм ахэтым шъхьафітныгъэ зыбгъэкІорэ лъэпкъэу агъэунэфыгъ. Ягъунэгъу къушъхьэ лъым зэрэтахэм фэдэу хыІушъу къушъхьэ лъым итыгъэп, ащыгъум къохьапІэр шхьафітныгъэ пхырыкІыгъэу щытыгъ. Натхъуаджэхэм Осмэн Империемрэ Кърым ханствэмрэ агъусэу сыд фэдэ ІэшІэхъухэри агъэунэфыгъэх.

    Якультурэм, бзэм, ыкІи ягъэпсыкІэмкІэ Пчагэ Шъапсыгъым нэхьыбэрэ зыгъусэу, зэрыгъусэу Іэгучыпс къызэраІохыгъ. Натхъуаджэхэр, Шъапсыгъхэр, Абадзэхыхэр нахьыбэм пщым иІэнатІэ ыІум агъэунафэ шъуагъэу зыгъэунэфыгъхэу хъугъэ. Ахэмэ ялъэпкъхэм хэхъуакІэу зыхахыгъэ къутыным уназэхэр агъэунэфыгъэх. Натхъуаджэхэр мирным ІофышІакІо ыкІи зымыгъэкІошъугъэцІыф лъэпкъыхэм ащытыгъэх.

    Цыркэс пшъашъэ ежь щыгъын бзылъфыгъэу Натхъуаджэ лъэпкъым ихэбзэ зыгъэушу

    Шъапсыгъэ лъэпкъ

    Джыри Шъапсыгъ е Шъапсыгъэ дэгъэжъуагъэу щытых. Тарихъылъэу шъапсыгъэ лъэпкъыхэр ХышІуцІэ Адыгэхэм янахьыбэ зэхэтэу къэуцугъагъэх. Шъапсыгъхэр ХышІуцІэ ипсыІушъуми Къубанэ псыІушъуми чІыгушхохэр зыгъэунэфыгъэ лъэпкъышхохыгъ.

    Зэпэлъэгъогъэ къэбархэм къызэрагъэунэфыгъэмкІэ Урыс-Адыгэ заом ыпэкІэ ахэр Джубгъэ (мыри "тыхъуабэ" къикІырэу) ыкІи Шакъэ псыхэм азыфагу (ащыгъум Пчагэ Шъапсыгъэ къыраІоу) ыкІи Кавказ къушъхьэ игубгъухэм ащыпсэугъагъэх.

    Ахэр Адыгэ цІыфхэм япчагъэ гупчэу щытых, ыкІи Шъапсыгъэ диалект адыгабзэм ицІыкІу зыІуатэх. Ахэр Адыгэ лъэпкъхэм ящынэгъуи демократикэ лъэпкъыхэм ащытыхэу агъэунэфыгъэх. Шъапсыгъхэр Кърым Ханствэм ыкІуачІэ къыхэкІэу адрэ адыгэ лъэпкъхэм заом агъусэу щытыгъэх.

    Темыргой лъэпкъ

    Джыри Темыргой, ЧIэмыргои, е Къэмгуи дэгъэжъуагъэу щытых. Ахэр Лъэгъунэрэ Лабэрэ япсыІушъухэм азыфагу щыпсэугъагъэх, ыкІи почІыгухэр Къубанэ ыгушІэ нэсэу къекІокІыгъэх.

    Темыргойхэр Адыгэ лъэпкъхэм янахьыбэрэ къэбархэм ащытыхэу хъугъэу, ыкІи ахэр къомым янахьыбэм цІыфхэр зыгъэунэфыгъэхэу щытыгъэх. Зэпэлъэгъогъэ къэбархэм къызэрагъэунэфыгъэмкІэ Темыргой лъэпкъ ягъунэгъухэм нахь бае щытыгъэх. Ахэр мэлъэІухэм елэжьагъэх ыкІи чІыгулэжьыным фэдэу: къуакъо, фагу, мэлые, чъыг, ыкІи дыгъэцІышъхьэ.

    Темыргой лъэпкъым зэхагъэуцуагъэу щытыгъэ ЦІыфхэм якъэбар. Кавказ Зао икъеухьыным ыуж Темыргойхэм янахьыбэ адрэ Адыгэ къутыным (Бжъэдыгъу, Къэбардэ, Урыбскэ) агъэтІылъыгъэх. Пщышхохэм янахьыбэрэ лъэпкъ къыхэкІыгъэу хъугъэу Болэтэкъо, ащыгъум Темыргой, Йэджэркъуай, ыкІи Мамхэгъэ лъэпкъхэм агъэунэфыгъэх.

    Убых лъэпкъ

    Убых цӀэр къытекӀащ Убыхыбзэ (/wɨbɨx/) езыр ей Адыгэбзэм теухуауэ. БзэщӀэныгъэ тхылъхэм ар куэд бжыгъэу зэреджэ: Убыхым иуэ зэщхьэгъуэлъхэу, сытхуэдэху Убых, Убух.

    Убыххэр щыпсэуащ Адыгей и къалэ нэхъыщхьэу щыта Сашэ (АдыгэбзэкӀэ: "псыхъуэ", "хым ипэгъунэгъу") — иджырей Сочэ, Краснодар край. Убых лъэпкъыр Садз Абхъазхэм япӀэм иуващ а къэралым XVII лӀэщӀыгъуэм, къуэпсхэм я къэрал Абхъазым хуэдэу щымыӀат Убыхым къуэпсхэр, ар къэрал ӀэнатӀэр Хасэм щыӀыгъырт. Хасэр къэгъэлъэгъуэжрэт лъэпкъ дамыгъэу Убыхым и лъэпкъу къуэдзы 11ыри, лъэпкъитӀри, Ахъчыпсыури, Садзыри, дызэкъуэжьауэ зэкъуэтыгъуэ Ӏуэхугъуэхэм.

    Убыххэр гъотхэрсу, бгыпсхэр яӀыгъыу щытхэт, шыхэм ехьэлӀауэ къэгъуэгурыкӀуэхэмрэ гъэтхэрхэм я лъэныкъуэкӀэ зэщхьэгъуэлъ хэлът. Зырызу Убыххэм хъунд тхьэлъэӀухэри, лъэкъуацӀэ тхьэлъэӀухэри хабзэу яӀыгъырт.

    Еджэрыкъуей лъэпкъ

    Еджэрыкъуейхэр Адыгэ лъэпкъым и лъэпкъ къуэдзэщ, Еуропэ Иперхэм и Къаукъаз къэралыхэм щыпсэу Адыгэ лъэпкъыщ. Адыгэ лъэпкъыр лъэпкъхэм я къуэдзы куэду зэтеухуауэ щытщ, езыр езым и бзэр, хабзэр, дамыгъэр зэриӀэу.

    Еджэрыкъуейхэр а лъэпкъ къуэдзэхэм ящыщщ, ахэр я цӀэрыӀуэ лъэухуа хабзэкӀэ, дамыгъэхэкӀэ.

    Жанэ лъэпкъ

    Жанэ лъэпкъыр Адыгэ лъэпкъ пӀалъэшхуэу щытащ. Ахэр Натхъуадж лъэпкъым и щӀыпӀэм и щӀымахуэм ищхъэрэ щыпсэуащ Хы ФӀыцӀэм и хытӀыгухэмрэ Хы МыутӀэм и хытӀыгухэмрэ Еуропэ Иперхэм.

    XVII лӀэщӀыгъуэм и картым къэгъэлъэгъуащ ахэр Кубаным и псыхъуэм и ищхъэрэ щыпсэуауэ, Таманым и къуэапцӀэ, Ачуэм и къуэапцӀэ. Зауэ блэкӀа Адыгэ-Урыс зауэм къикӀыу, Жанэ лъэпкъыр зэрымыгъащӀэу ехащ, зыдэуэ унагъуэ 3-рэ къэнэ-къалэу. Жанэхэр нэхъыбэу ущыхуэзэ республикэхэм Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Къэрэшей-Черкесымрэ Урысейм, ахэр цӀыху бжыгъэм и лъэныкъуэ нэхъыщхьэу щытщ.

    Уи Адыгэ лъэухуам нэхъыбэ щӀэпщӀэ

    Адыгэ лъэпкъ 12-м я фӀыцӀэр къызгурыӀуэныр уи гъуэгу закъуэщ Адыгэ лъэухуэм. Уригугъуэ уи унагъуэ жыгыр игъэувын, уи къуэпс-лъэухуа днк-эр гъэщӀэгъуэн, Адыгэбзэр зэрыгъэсэн, е уи унагъуэ Тамгъэ дамыгъэр къэгъунэн, уи лъэухуэм епхыным теухуауэ гъуэгу куэд щыӀэщ.

    Уи лъэӀакӀуэм къыщыбгъэуват Адыгэ Ӏэмэпсымэхэр ди дукан цӀыкӀум, зэрызэпхыххэу Адыгэ хасэхэм дунейпсом, уи пэгъунэгъухэм зэхуэсхэм ущыщӀэзэгъыным, е лъэпкъыгъуэ щӀэныгъэшхуэхэм я ӀэпыӀэгъур ущӀэзэгъыным. Нэхъ гъунэгъуу хэхьэным зигугъу ещӀэхэм папщӀэ, ди щӀэныгъэ форумми, ди тхылъхэм я ӀыгъыпӀэу жэрдэму къыбдат уи Адыгэ къуэпсыр къэбгъуэтыным.

    Уи Адыгэ лъэпкъхэмрэ тарихъымрэ уи щӀэныгъэр зэпхын папщӀэ ди лъэухуа викторинэмкӀэ, е Адыгэ унагъуэ жыг гуэдзэр зэрытегъэувын къызэплъыхьэн уи лъэухуэ лъэпкъ блэкӀынухэм я папщӀэ.