Адыгэ пщыхьэщып: Уи цIыхубз, къущхьакI, Адыгэ къущынжьхэр зэрызэрыкъущынжьыным фущIэгъэн

Адыгэ лъапсэр — адыгэ лъэпкъым илъэкъуацIэрэ иунагъо къежьапIэрэ ары, лъэпкъхэмкIэ, лIакъохэмкIэ, лIэужхэмкIэ Кавказ шъолъырым къыщежьэрэ лъапсэхэр зэкIэлъыкIуагъэу. Унагъо тарихъымкIэ, лъэпкъ зэпхыныгъэмкIэ, лъэкъуацIэ къэхутэныгъэмкIэ, тамгъэ нэшанэхэмкIэ ыкIи ДНК анализымкIэ къэбгъотын плъэкIыщт.

1864-рэ илъэсым, Урыс Империем Адыгэ минион закъуэм ехъу Курыт Къаукъазым къригъэчагъэ. Хьаблэмэ къафэгъэтхъыгъэх. Унагъохэр Осмэн портхэм ащызэтекъуагъэх. Сабыйхэр къэралыгъо кӏэхэм такъикъэм къыкӏэлъыкӏэ мэӀосэу къэсыгъэх такъикъэм я адэ и лъэпкъ цIэр амышIэу. Зы лъэпкъгъумэ зэгоуцугъоу бгуэчэу Ӏыгъыгъэ лъэхъэнэ пчъагъэу хъугъэр —цӀэхэр, къуаджэхэр, лъэпкъ зэпхыгъэхэр — фэбэнэнэу фежьагъэх. ДТР-м Тыркуем, Иорданием, Сирием, Израилым ыкIи адрэ къэралыгъохэм яхэс Адыгэ минион пчъагъэмэ Адыгэ лъэпкъхэр яӀэп, ау ахэм шъэфыр ашIэрэп, е ахэр къызэрыкIыгъэхэр ашIэрэп.

Мы Ӏуашъхьэм игъэнэфапӀэр зытетхыгъэр зэфэхьысыжьэп. Ар зыгорэу зыгорэм и Адыгэ лъэпкъ-лъэпкъыр къыгъотыжьынэу зыкIэнэхьапэрэм фэгъэзагъэу, дэгъу-дэгъоу гъэпсыгъэ плъыр къызыхэк1ыгъэ лъыпкъхэм зызэгуачэ нэужьым, ащ унагъо мэхьанэхэр Iугохьэу зыгурыIуакIоу щыт.

Адыгэ лъэпкъыр шъхьаджэу къигъэлъагъорэр

Лъэпкъхэм анахьыбэм, лъэпкъ зэхэфыныр зыгорэм ыгу къэӀэтыныр — уплъыхьэгъу шъхьаджэу кIуачIэкIэ зэхэуцуагъэу уи лъэпкъым и тхыдэ зэхэпхыгъэу зыфэмыгъэзагъэу къэзыгъэлъагъорэ проект. Адыгэхэм афэдэхэп. Уи Адыгэ лъэпкъ-лъэпкъыр уи лъэпкъыр, уи тамгъэр (унагъо дамыгъ), уи бзэ, ыкIи 1864-рэ илъэсым къытхэкIыгъэ зыдэкIыгъэ къэсэжъыхыгъэ къушъхьэ къуаджэхэр уи унагъом лъэхъэнэ пчъагъэу зэрысигъэхэр къыгъэлъагъорэр ары.

Адыгэ щэнхабзэм, зы нахьыжъэу зыгорэм къэпчъыныр лъыпкъ зэпхыгъэхэм къыдэкIырэу къигъэлъэгъуагъэу къэсы:

• Унагъуэ — Уи такъикъ унагъо
• Лъэпкъ — Уи нахьыжъэу кIэлъыкIорэ къуаджэ е лъэпкъ унагъо
• Адыгэ — Нахь лъагэу Адыгэ лъэпкъыр

Зэжъыгъоу, Адыгэ кIалэм и адэ лъэпкъыгъэ блыблым нэсэу къыупщытэнэу къыхуатхыгъэу илъыгъэ. Ар уплъыхьэгъэп — ар пшъашъэ е кIалэ къыхэхыным фэгъэзагъэу къыптэрихыгъэу (уи лъэпкъым исэу укIалэри пшъашъэри зэдэпчъыгъэхэмэ укъемыгъэлъэгъожъын) къыптэрихыгъэу къыптэрихыгъэп. Ащ имызакъоу, социал гъэпсыкIэр ыкIи уи унагъом и къэгъэлъэгъожъым лъэпкъ гъэпсыкIэм зэрыхэлэжьагъэр къыгъэлъагъорэ. Бзылъфыгъэхэм я лъэпкъыгъэхэр афэдэу лъытакъуэу щытыгъэх, ау анэ лъэпкъ зэпхыгъэхэмкIэ зэхэпхыгъэхэу щытыгъэх.

1864-рэ илъэсым зыдэкIыгъэ зэхэтыкIэр къызэхикъутагъэ. Осмэн портхэм къэсыгъэ унагъохэм — узэу, къинэу къеблагъэхэу, я ӀэшъхьацIэ зыфашIыжьыгъэу — къуаджэ администраторхэм цIэ кIэхэр афашIыгъэх. Бжъэдыгъу унагъоу Псыфабэ къуаджэм къикIыгъэм Тырку тхылъхэм "Щэркес" (Адыгэу къигъэлъагъорэ) афатхыгъэу къагъэлъагъорэ. Лъэпкъыгъэ блыблым нэсэу щытыгъэ, цIэ къуэлэным фэгъэзагъэу.

Арыти, Адыгэ лъэпкъым и зэхэфыныр цIыфхэм ягъэхьыжъынэу щытэп — ар щэнхабзэ къэгъэныжьын щыт.

ДжэдэкIорэ къэгъэлъэгъожъ: Лъэпкъым фэмызакъоу цIэ къуаджэшхум нэсэу къыупщытэн

Адыгэ лъэпкъ зэхэфыныр шъхьаджэу къызэрагъэубытырэм фэгъэзагъэу джэдэкIорэ къэгъэлъэгъожъым еплъыт.

Тыркуем и Кайсери ис унагъоу Бэрзэдж лъэпкъ цIэр зезыхьэхэрэр. Лъэпкъыгъэ нахьыжъым къызэриӀогъэмкIэ, унагъор "хышхохэм къакIыгъэу" ыкIи ахэр Шапсыгъхэу щытыгъэх. Ащ нахь Мыжъо зыми ишIэрэп. Мы лъэпкъыгъэр такъикъ зэгъапхъэхэмкIэ къызэрокIырэр къыпчъынэу:

1. Лъэпкъ цIэ зэхэфыныр — Бэрзэдж (Berzeg) цIэр Адыгэ унагъо лъэпкъ цIэу зэхагъэуцуагъэу Шапсыгъ лъэпкъым щыщэу щыт. Мы зэхагъэуцуагъэр лъэпкъыгъэ нахьыжъым игугъу къигъэхьыгъэмкIэ къыгъэлъэгъуагъэу щыт ыкIи Дышъыббэ чыжьакIэмрэ Шахэ чыжьакIэмрэ ыкIыбым дэтэу Хы ШIуцIэм ичъыблэ зи уплъыхьэнымкIэ къызэхигъэжъуагъэу щыт.
2. Осмэн тхылъхэр — Кайсеры санкъакъым "Berzeg" цIэр зэхэплъхьагъэмэ, Nüfus Defterleri (Осмэн цIыфхэм я тхылъхэр) тхылъхэм 1878-рэ илъэсым къытхэкIыгъэу, Туапсэ къалэм къикIыгъэу унагъо хыгъэ ахэр алъытыгъэх — Краснадар крайым ичъыблэ къалэу щыт.
3. Урыс дзэ картэхэр — 1850-рэ илъэсхэм Урыс картэгъэпсыгъэхэр зэхэплъхьагъэмэ, Туапсэ чъыжьакIэм къыпэблагъэу Шапсыгъ къуаджэу Бэрзэджхьабл (Berzegoy) агъэуцуагъэу къыупщытэнэу. Къуаджэ цIэр унагъо лъэпкъ цIэм фэдэу щыт — Адыгэ къэунэхэр цIэ лъэпкъхэмкIэ агъэуцуагъэхэу щытых.
4. Тамгъэ зэфэдэныр — Унагъо зэхилъхьагъэу я нахьыжъ нахьыжъым зыгъэусэу къызыхигъэжагъэм: зы лъэкъуанцIэ зытIукIэ зэхаубытэу. Тамгъэ базэхэм мыр Бэрзэдж лъэпкъ тамгъэу къыгъэлъагъорэ, Шапсыгъ лъэпкъыгъэ зытIукIи къагъэлъагъорэ.
5. ЖъоныгъуакIом и зэпхыгъэр — Цифрэ унагъо гъэтетыгъор зэхаплъхьагъэмэ, зыщытхыгъэр къигъэлъагъорэ: Иорданием и Амман исэу адрэ Берзег унагъом я нахьыжъ нахьыжъри Туапсэ къикIыгъэу щыт. Унагъохэр зэпхыгъэх.

Мыр лъэпкъэп — мыр джэдэкIорэ методологэу Адыгэ лъэпкъым и зэхэфыным елэжьагъэхэм дунэгъоу къагъэубытырэ. Анахьыбэу къыптэрихыгъэр зэхаплъхьагъэу щыт: гущыӀэ тхыдэ + лъэпкъ цIэ базэхэм + архив тхылъхэм + тамгъэ идентификацие + цифрэ зэпхыгъэхэм.

Уи Адыгэ унагъо гъэтетыгъор шъхьаджэу къэупщытэнэу

Уи Адыгэ унагъо гъэтетыгъор зэхэпхыгъэмэ, къэралыгъо пчъагъэхэм, бзэхэм ыкIи тхылъ зэхэфыныгъэ системэхэмкIэ уэзэнымкIэ къыптэрихыгъэу щыт. Мыр гъэпсыкIэу къыпэгъэуцуагъэу, нахьыбэмкIэ къеплъырэ нахьыбэу къызэрыкIыгъэхэмкIэ къыпэгъэуцуагъэу щыт:

Лъэбжьанэ 1: ГъэпсыкIэу нахьыжъхэм адыжь къэупщытыным

Уи нахьыжъэу псэунэу щыт лъэпкъ закъуэхэр уи анахь къэнэжьын фаеу щытхэр — ыкIи анахь лъэхъанэ шъыпкъэр ары. Къэнэжьын фаеу щыт нахьыжъыббэу зыфэгъэзагъэр зыми зэришIэжьырэп.

• Пстэури едгъэӀубзы — Уи телефоныр къэдагъэр. ЗыщыгущыӀэхэу щытхэр: "Уи нахьыжъ и анэ Сочи къыпэблагъэу щытыгъэу". АхэмкIэ къуаджэу зытетыгъэр къэпшIэнэу хэлъыгъэу щыт.
• ЦIэхэр зэпхыгъэу упщыты — Уи нахьыжъхэм я гуапэ цIэхэмкIэ (зымыщысэ цIэхэп) къегъэжьэ, ахэм я адэ-нанэхэм я цIэхэмкIэ. ЗэкIэ зэрытхыгъэхэр тхыгъэу: Адыгэ къэгущыӀэр, Араб ыкIи Тырку къэгущыӀэр, цIэ къуэлэнхэр.
• КъуаджэхэмкIэ упщыты, къэралыгъохэмкIэп — "Унагъор къызыхэкIыгъэр?" зымыӀоу, упщыты: "Къуаджэ цIэр къэгущыӀэрэя? ЧыжьакIэм къыпэблагъэу щытыгъэя? Къушъхьэхэм е хышхохэм къыпэблагъэу щытыгъэя?"
• ДэкIыгъэм игъогур упщыты — Унагъор зыщыкIыгъэ портыр къэгущыӀэрэя? Трабзонэ? Самсун? Варна? Мыр зыдэкIыгъэ гъогур къыгъэлъагъорэ, Кавказым и уплъыхьэгъу чIыпIэр зэхигъэжъуагъэу щыт.

Лъэбжьанэ 2: Осмэн архив зэхэфыныр

Осмэн Империер 1860-рэ илъэсхэм къегъэжьагъэу къэсыгъэ Адыгэ дэгъакIохэр дэгъу-дэгъоу зэхитхыгъэх. Мы тхылъхэм — Nüfus Defterleri зыфаӀорэхэм — нахьыбэмкIэ ахэлъыгъ:

• Унагъом и джэдэкIорэ къуаджэ цIэр Кавказым
• Лъэпкъ зэпхыгъэр
• Тхылъ зэхэфыныгъэм и унагъо хэтхэм я цIэхэр
• Осмэн администрацием къызитыгъэ щыпсэупIэ чIыпIэр

Мы тхылъхэр Истамбылым и Осмэн архивхэм (Başbakanlık Osmanlı Arşivi) аӀыгъыгъэх. ЗытIукIэ цифрэу агъэтхыгъэхэми, нахьыбэмкIэ закъокIэ зэхэфыным е профессионал зэхэфын гъэпсыкIэм хэрэгъэу щыт.

Лъэбжьанэ 3: Урыс дзэ ыкIи цIыфхэм я тхылъхэр

Урыс Империер дэгъакIор къэтыгъэгъэным абы къинэу къеблагъэщтэу хэлъэу Адыгэ цIыфхэм дэгъу-дэгъоу япчъэныр зэхигъэпсыхьагъэу щытыгъэ. Анахь зы къыгъэлъэгъожъыгъэхэр дзэ уплъыхьэгъу картэхэр (1830-1860-рэхэр) къуаджэхэр цIэхэмкIэ зэхитхыгъэхэу, Къубан ыкIи Тэрч областхэм я цIыфхэм я тхылъхэр, ыкIи Осмэн портхэм агъэшъыгъэ унагъохэм я дэкIыгъэ зэхэтхэр. Ахэр Москварэ Майкъуапэрэ, Налщычрэ, ыкIи Чэркесскрэ зэхадгъэуцуагъэхэу щытхэу щытхэу щытхэу щытхэу щытх.

Лъэбжьанэ 4: Цифрэ зэпхыгъэхэр ыкIи ЖъоныгъуакIор

Адыгэ жъоныгъуакIор зэхэфын гъэпсыкIэу щыт. Адыгэ зэпхыгъэхэм унагъо ыкIи лъэпкъ къэгъэлъэгъожъхэр зэхадгъэубытырэ. Цифрэ унагъо гъэтетыгъэ платформэхэм уи гъэтетыгъор къэпшIэным фэгъэзагъэу щыт — арыти дунэгъу ыкIужъым исэу зыгорэм зэфэдэу зыкъуаджэ цIэр къигъэлъагъорэмэ, зэхэпхыгъэхэр къыгъэлъагъорэ, адрэгъум зыри къыгъэлъэгъожъынэп.

Адыгэ лъэпкъхэмрэ лlэужьыгъэпсыхэмрэ

Адыгэ лъэпкъ пщырытIым ядэжь зеплъэкIым, уи лъэпкъым ихъуэпсап1эр къэбгъуэтынымкIэ ар щыщlэзыгъэува къулыкъушхуэщ. Лъэпкъ къэс дунейм и щlыпlэ къуэлъым тетэу, бзэдэбзэ къыхигъэщтэу, и щэнхабзэмрэ и лъэпкъ хабзэмрэ иIэщт. Удэпlалъхьэ лъэпкъым ущыщымэ, уи лъэпкъ щlэбгъуатэр къуэлъым нэсу укъыщекIуалIэ.

Унагъуэ куэдым я лъэпкъ цIэ къащIэж, адрей Iуэхугъуэхэр пэлъэщхэжым емылъытауэ. Унагъуэм Шапсыгъ щlэзыгъэгъуэтыр, къызыхэкIар Джубгъэмрэ Шахэмрэ я псыхъуэхэм игъуэтыж. А щlыпlэ къуэлъщlэн гуэрэнэрщ лъэпкъ щlэныгъэр адыгэ лъэпкъым и щlэныгъэмкIэ мынэхъ махуэу лъапIэ.

Лъэпкъ цIэхэр Адыгэ лъэпкъыр къызэрайгъэлъэгъуар

Адыгэ лъэпкъым и лъэпкъ щlэныгъэмкIэ хэкум щыlэ къулыкъушхуэхэм ящыщщ цIэ лэжьыгъэу куэд зы къулыкъум къызыхэкIахэр. Зы унагъуэ дэтхэнэ къэралым къуэлъу щlэуэ цIэ зэхуэмыдэкIэ къыхэхуэнкIэ мэхъу:

Адыгэ лъэпкъыр лъэпкъ щlэныгъэмкIэ лъэщыпIэу зезыхьэнкIэ, цIэхэр зэрытеттэкъуэ зэхуэмыдэхэр къызыхэкIар гурыlуэгъуэу щытын хуейщ. Адыгэ лъэпкъ цIэ куэдым лъэпкъ щlэныгъэ Iуэхугъуэ лъапIэ тетщ:

• -къо е -къуэ къэзыщlэж цIэхэр куэдрэ пщыхэм яшхуэщ
• -ей е -ай къэзыщlэж цIэхэр ящlэж щlыпlэхэр
• ЦIэ зэгъусэхэр ящlэж хъункIэ мэхъу лъэпкъым и лэжьыгъэр е и лъэпкъ къуэлъхэр

Тыркум, унагъуэ куэдым Тырку лъэпкъ цIэхэр къащтэжащ 1934 гъэм и лъэпкъ цIэ унафэм и щlыпlэм, адыгэ къызыхэкIахэр нэхъ гъэщlэгъуэну. Шъхьэлахъо цIэр зиIэ унагъуэр Дагълы («къушъхьэ лъэщ») хъункIэ мэхъу — лъэпкъ джэгу цIэр икъукIэ хъуэпсапIэу къенакъым. Иорданымрэ Сириемрэ, Араб зэбгырыдза цIэхэр адыгэ цIэхэм яlэ зэхуэмыдэу хилъхьащ. А цIэ зэхуэмыдэхэр къэбгъуэтынымкIэ ищlэн хабзэщ.

Диаспорэр зы хэкум къыхэкlыжа адыгэ лъэпкъыр

Адыгэ лъэпкъыр зэрыбгынэжьахэр Осман империемрэ абы къыпэщтыхэмрэ я щlыпIэхэм зэрыщыlарщ. Иджыпсту, адыгэ диаспорэр къэралхэм зэрыщlэбгъуатэрщ:

Тырку — Диаспорэ нэхъышхуэр

Тыркум адыгэ къызыхэкIауэ милион 5–7 щыпсэу, ар нэхъышхуэ диспорэщ. Унагъуэхэр нэхъыбэу щlэсщ Дузче, Болу, Къайсэри, Самсун, Адана, Токат къалэхэм. Осман архивыр Тырку Адыгэхэм я бзэ нэхъыбэ щlэбгъуатырщ, ауэ 1934 гъэм и лъэпкъ цlэ зэхуэмыдэхэмрэ бзэ къэгъунафэр къизыгъэщlэхэмрэ унагъуэ куэдым я адыгэ лъэпкъыр хъуэпсапIэу ягъэкIуэдащ. Мухтар (къуажэ напэ) щlэбгъуатэхэмкIэ къуажэ къуэлъым теухуа щlэныгъэр махуэ щыlэнкlэ мэхъу.

Иордан — Амман и лъэпкъыр

Адыгэхэр Амман къалэм и къыхэкIахэм ящыщщ 1870 гъэхэм. Жылагъуэм лъэпкъ дызэрыухьхэр лъэщыпIэу зэрихьащ, къаIуэтэж хабзэхэри бэгъуащ. Амман къалэм и Адыгэ Фонд Хабзэм лъэпкъ щlэныгъэхэр махуэ щыlэжщ. Иордан адыгэхэм Тыркум щыпсэухэм нэхъыбэу цIэрыlуэу я лъэпкъыгъэр зыхагъэунэхуащ.

Сири — Лъэпкъым тхыбзэр къызыхэкlыным

Зыхэтым щытыкlэм архивым щытепхъуэным щlыпIэшхуэ къигъэщIащ. Архивыр куэдрэ зэхагъэсэн хуей хъуащ. Джэрмэн дымыщlа диаспорэ жылагъуэхэр щlэныгъэу къэна хабзэхэр зэхэбгъэкIынымкIэ лэжьыгъэ щlэджыкIхэр ящlэ. Дымашкъым и Адыгэ къуэлъыр (Хай ал-Акрэд), къушъхьэ Голан къуажэхэри къэрал ику къэс къэрал ику къэс щытахэщ.

Израиль — ЦIыкIу щхьэкIэ, щIэбгъуатэу зэрытхащ

Кфэр Къама (Шапсыгъ)рэ Рэхьаныэ (Абдзах) жылагъуэхэр цIыкIу щхьэкIэ, щIэбгъуатэу тхащ. Израиль щlэбгъуатэ архивхэм Осман зэхэгъэувэфlэнхэр щlэбгъуатэу иlэщ, ахэр унагъуэ тхыдэхэм дыкъыкхуэхъун хуейщ.

Къаукъаз Хэку

Адыгэй, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Черкес къэралхэм я архивыр къыхэкIынымрэ Совет зэхэгъэувэфlэнхэмрэ щlэбгъуатэу иlэщ. КъыхэкIыным и кIуэцlкIэ къэна лъэпкъхэм ядэтхыным диаспорэр зэрыщымыlахэр къыхэкIыжын хэлъщ.

ДНК-рэрэ Адыгэ Лъэпкъым ИпэгъокI Тхыдэ Щыгъэунэфыгъэныр

ДНК-р къэпшIэным Адыгэ лъэпкъым ипэгъокI тхыдэ къызэгъэшIэгъэным гъогукIэ кIуачIэ къулъытэгъэу щыт, ау ащ икIуачIэрэ икъомыгъо псэупIэрэ къэбгъотэным гъэунэфыгъэныгъэ щыфагъэунэфыгъэщт.

ДНК-м къыгъэлъэгъошъорэр:

• Ныбжьыкъо зэпхыгъэныгъэхэр — Y-ДНК-ныбжьыкъо заулэхэр (псалъэм пае, G2a-рэ J2-рэ) Адыгэ лъэпкъхэм афэдэу зыпытыр къэзгъэлъагъэхэр
• Лъэпкъэгъу зэпхыгъэныгъэхэр — ДНК-м зэпхыгъэныгъэхэр зыфэдэр къэзгъэлъагъэхэр дунэе къэралыгъоу зэтекIыхэрэм щыпсэухэрэ дэдэгъухэм ахэтын, ахэмкIэ зэпытыгъэр
• Къэбгъотэныр — Лъэпкъым ехьылIэгъэ чIэпIaбзэхэр къэбгъотэным е джыри зыфыгъэунэфыгъэныгъэ къэбгъотэным ДНК чIэпIэпхъон къыдэIэпыIэшъущтыр

ДНК-м къыдэмыIэпыIэщтыр:

• Лъэпкъым ицIэр е ижъогъу къыбдэIэпыIэшъущтэп
• Аутосомал ДНК-ныбжьыкъохэм Кавказ гъэунэфыгъэныгъэхэр къатырэп — ащ къыхэгъэщыгъэныгъэхэр «КъокIыпIэ Азие» къэзгъэлъагъэхэр Адыгэ гъэунэфыгъэныгъэхэр къатырэп
• Нэмыцэ лъэпкъхэмрэ (mtДНК) хъулъфыгъэ лъэпкъхэмрэ (Y-ДНК) зылъынэу пIэхэрэр щыIэхэрэр макIэхэрэп

Анахь мэхьанэшхо зиIэ псэупIэр ДНК-мкIэ къэгъэунэфыгъэныгъэхэм лъэпкъым ипэгъокI тхыдэ зэпхыгъэныгъэхэм ахэтын. ДНК-р къэпшIэнынымкIэ къэбгъотэныгъэхэм укъызэрыкIошъущтыр, ыкIи ащкIэ къэбгъотэныгъэхэр пстэури е нахьышIоу гъэунэфыгъэныгъэхэр къэбгъотэныр. Зыгъэмэхьэ къэбгъотэныгъэхэр зышIэщтыр ащи къыхэгъэщыгъэныгъэхэр къэсэгъэлъэгъуагъэхэрэп.

Тэмгъэр: Уашъхьэгъупэм Икъэгъэлъэгъу

ЦIэхэмрэ тхылъхэмрэ нэмыкIэу, Адыгэ лъэпкъым ипэгъокI тхыдэ къэгъэнэфакIэу ыкIи къэгъэунэфакIэу щытыр тэмгъэр. Адыгэ лъэпкъ къэс тарихъымкIэ тэмгъэ кIэтэу щытыгъ — мылъкум къэтыгъэгъэ, унагъоу зэтетхэм къэтыгъэгъэ, ыкIи лъэпкъэгъухэмкIэ чIыпIэу зэтыгъэгъэ. Унагъом и тэмгъэ къэбгъотэжьынымкIэ, уашъхьэгъупэм ипэгъокI тхыдэ зышIэщтыр къэгъэнэфакIэу щыт.

Тэмгъэ къэгъэлъэгъухэу щытыхэр бэдэдэу къэгъэунэфыгъэх ыкIи къадыдэгъэх. Унагъом и тэмгъэ къэбгъотэжьынымкIэ, Адыгэ лъэпкъхэм я тэмгъэхэр къэбгъотэныр къыдэIэпыIэшъущтыр — тхылъхэр ыкIи къэгъэунэфыгъэныгъэхэр къэзыгъэлъагъэхэрэп.

Уашъхьэгъупэм ИпэгъокI Тхыдэ Хъумэгъэныр

Лъэпкъым ипэгъокI тхыдэ къэгъэунэфыгъэныр зыкIыбгъэмкIэ нэмыкIэп — ащ къыхэгъэщыгъэныгъэхэр къыкIэлъэгъэунэфыгъэныгъэхэр лъэпкъэгъухэмкIэ къэбгъотэныр:

• Лъэпкъым иунагъо къэгъэунэфыгъэныр — ЗышIэрэр къэбгъотэныр. Ащи къыхэгъэщыгъэныгъэхэр къыкIэлъэзгъэунэфыгъэныгъэхэр къэбгъотэныр.
• Нэбгъогъухэм атехыгъэныгъэхэр къэпшIэныр — Унэгуахэхэм ячIэпIaбзэхэр пстэури е нахьышIоу къэбгъотэныр. Ащкъэшъоу къэбгъотэныр.
• Жъыдэдэ тхылъхэр къэбгъотэныр — Осман тхылъхэр, цIыф тхылъхэр, чIыгу тхылъхэр, ыкIи жъыдэдэ тхылъхэр лъэпкъэгъухэмкIэ къэбгъотэныр.
• Къэбгъотэныгъэхэр зэбгъэгъуныр — Адыгэ лъэпкъхэмрэ лъэпкъэгъухэмрэ зэпхыгъэныгъэхэр зыфэдэр къэбгъотэныр.
• Къэбгъотэныгъэхэр зэбгъэгъуныр — ЛъэпкъэгъухэмкIэ къэбгъотэныгъэхэр зэбгъэгъуныр. Лъэпкъым ичIэпIaбзэ щыIэгъэныр къэбгъотэныр.

ТхыдэшI цIыфэу ущытын фаеп. Нэбгъогъухэм ателъыгъэныгъэхэмкIэ укъызэрыкIошъущтыр. ЦIыф заулэхэр къэбгъотэныр. Ащи къыхэгъэщыгъэныгъэхэр къыкIэлъэзгъэунэфыгъэныгъэхэр къэбгъотэныр.

Дыдэсхэм ямакъэхэр: адыгэ лъэпкъым ихъупхъэ зэрагъэгъотыжьыгъэм икъэбархэр

Лъэкъоцlэ лъыхъу пэпчъым ыкlи ДНК-м изэфэхьысыжь пэпчъым цlыф тарихъ горэ ыужырэ ит — унагъо горэ зынэсыгъэхэр лъэпкъым зыфигъэзэжьы.

Cem Özdemir — Германием адыгэ зэхашlэр къыщигъотыжьыгъ

Cem Özdemir, адыгэ лъэпкъым щыщ Германием ипрезидент-министрэу 2026-рэ илъэсым хъугъэр, Германием ыкъалэ цlыкlу горэм ыгупчэ щапlугъ, адыгэ культурэм изэпхыныгъэ лъэпlастэ имыlэу. Ятэ, Тыркуем къикlыгъэ адыгэу 1963-рэ илъэсым Германием къэкlуагъ, "ыбзэкlэ зыдэгущыlэн зыпарэ фэдизэ иlагъэп" илъэс бэрэ.

Къэлъэгъуапl: "Интервью: Сятэ адыгагъ" — Justice for North Caucasus, 2020

Тыркуем дэс убых унагъо — Осмэн архивхэмкlэ лъапсэр къэгъотыгъэныр

Америкэм щыпсэурэ адыгэ бзылъфыгъэм янэнэжъ иубых лъэпкъыкlэ къуаджэу Hatıp Köyü-м нэс ылъыхъугъ. 1896-рэ илъэсым Кастамону салнамесымкlэ ар убых-шапсыгъэ къуаджэу 39 унэрэ 230 цlыфрэ зэрисыр ыгъэунэфыгъ.

"Ыцlэ сызесэгъотым, сэ ащ сызэрепхыгъэр зэхэсшlагъ: сянэнэжъ селам фэсlозагъэм фэдагъ."

Къэлъэгъуапl: "Зэбгырыфэным икъэбархэр: Сиунагъо итарихъ"

Fadi Ishaqat — Иордание щыщ адыгэр хэкум къегъэзэжьы

"Мыщ сыщыlагъэу къысщыхъугъ. Мы чlыпlэр сицlыкlугъом слъэгъугъэу, ау сыдигъуа? Сигухэлъ горэм е сигурышэ горэм."

Къэлъэгъуапl: "Адыгэ хэкум укъэгъэзэжьыныр" — New Lines Magazine, мэлылъфэгъу 2024

Tambi Shafagoj — Иорданиемрэ Кавказымрэ азыфагу

"Иордание сихэку дэд. Ау уянэрэ уянэжъырэ зиlэм фэд. Иордание — сян, Кавказыр — сянэжъ." "Адыгэ лъэпкъым игъэшlэгъон — ахэм ащыгъупшэрэп. Тыдэ щыlэхэми ащыгъупшэн алъэкlырэп."

Къэлъэгъуапl: "Адыгэ хэкум укъэгъэзэжьыныр" — New Lines Magazine, мэлылъфэгъу 2024

Yousef Bardouka — журналистикэр лъэпкъ шlэжьыгъэу

"Тянэжъ-тятэжъхэм къяхъулlагъэр нэмыкlхэм яlотэныр — ар анахь макlэу тшlэн тлъэкlыщтыр."

Къэлъэгъуапl: "Адыгэ хэкум укъэгъэзэжьыныр" — New Lines Magazine, мэлылъфэгъу 2024

Адыгэ ДНК проектыр — 2,800-м ехъурэ хэтых

Адыгэ ДНК проектыр FamilyTreeDNA-м 2,800-м нахьыбэ хэт мэхъу.

Къэлъэгъуапl: FamilyTreeDNA — Circassian DNA Project

О уитарихъи мэхьанэ иI. CircassianWeb иlэмэ-псымэхэр къызфэгъэфед — лъэкъоцlэ базэр, лlакъо чъыгыр, ДНК лъэпкъ тарихъыр.

КъэIуахэрэ УпчIэхэр

Адыгэ лъэпкъым ипэгъокI тхыдэ сызэрегъэунэфыхэрэр?

Нэбгъогъухэм ателъыгъэныгъэхэмкIэ укъызэрыкIошъущтыр. Адыгэ лъэпкъхэм яцIэхэр къэгъэунэфыгъэныгъэхэмкIэ къэбгъотэныр. Осман цIыф тхылъхэр (Nüfus Defterleri) ыкIи Урыс дзэ архивыхэр (1830–1860-рэ илъэсхэр) къэбгъотэныр. Лъэпкъым иунагъо къэгъэунэфыгъэныр зыфыгъэунэфыгъэныгъэ къэбгъотэныр.

Сызэрегъэунэфыхэрэр Адыгэ лъэпкъыр?

Уашъхьэгъупэм ицIэр анахь мэхьанэшхо зиIэр. Адыгэ лъэпкъхэм яцIэхэр лъэпкъхэмрэ ныбжьыкъохэмрэ зэфэдэу зыпытыр. Нэбгъогъухэм ателъыгъэныгъэхэмкIэ укъызэрыкIошъущтыр (Шапсыгъэ, Къэбэртэе, Бжъэдыгъу). Унагъом и тэмгъэ, къэбгъотэжьынымкIэ, уашъхьэгъупэм ипэгъокI тхыдэ зышIэщтыр къэгъэнэфакIэу щыт.

Адыгэ лъэпкъхэм яцIэхэр къэгъэунэфыгъэныгъэхэм ахэтынэу щытахэрэр?

Адыгэ цIэхэр анахь мэхьанэшхо зиIэхэр — ахэр лъэпкъхэм, ныбжьыкъохэм, е чIыгухэм афэдэхэр. Ау, бэдэдэ унагъохэр Осман къэралыгъом, Тыркурэ 1934-рэ илъэсым ицIэ къэгъэунэфыгъэныгъэ Законым, е Иорданиерэ Сириэрэ Арабагъэныгъэм ателъыгъэныгъэхэмкIэ къэбгъотэныр. Уашъхьэгъупэм ицIэр къэгъэунэфыгъэныгъэхэмкIэ къэбгъотэныр зыфэдэр къэбгъотэныр (Кириллицэ, Латин, Араб, Иврит).

ДНК-мкIэ Адыгэ лъэпкъым ипэгъокI тхыдэ къэгъэнэфакIэу щытыр?

ДНК-мкIэ къэгъэнэфакIэу щытыр ау къэгъэнэфакIэу щытыр нэмыкIэп. Y-ДНК-ныбжьыкъохэр G2a-рэ J2-рэ Кавказ лъэпкъхэм афэдэу зыпытыр къэзгъэлъагъэхэр ДНК-мкIэ къэгъэнэфакIэу щытыхэр. Ау, аутосомал тестхэм Кавказ къэбгъотэныгъэхэр къатырэп ыкIи "КъокIыпIэ Азие" къэгъэунэфыгъэныгъэхэр къатырэп. ДНК-м анахь мэхьанэшхо зиIэр пэгъокI тхыдэ зэпхыгъэныгъэхэм афэдэу къэгъэунэфыгъэныгъэхэр зыфэдэр къэбгъотэныр.

Адыгэхэр къэбгъотэныр къэбгъотэныр къэбгъотэныр?

Адыгэ диаспорэ анахьышхоу щытыр Тыркуе (Адыгэ лъэпкъым ицIэхэр 5–7 миллион), ащ ыуж Иорданиерэ, Сириэрэ, Израильрэ (Кфар Кама ыкIи Рехания), Мысырымрэ, Иракъымрэ, Германиемрэ, ыкIи Америкэмрэ. Кавказ къэралыгъом Адыгэхэр Урыс республикэхэу Адыгэе, Къэбэртэе-Балкарие, ыкIи Къэрэчае-Черкесием ахэсэхэрэп.

1864-рэ илъэсым ыпэкIэ Адыгэ унагъохэм ялъэпкъыр?

Утыкум ыпэкIэ тхылъхэр Урыс дзэ картахэр (1830–1860-рэ илъэсхэр) Адыгэ къуаджэхэм яцIэхэр къэзыгъэлъагъэхэр, Урыс цIыф зэхэфыгъэныгъэхэр Къубэн ыкIи Тэрч къэралхэм щыIэхэр, ыкIи гъогурыкIуагъэхэм ягупшысэхэр Кавказым къэзыгъэлъагъэхэр. 1864-рэ илъэсым ыпэкIэ Осман Нюфус Дефтерлери (цIыф тхылъхэр) къызэрагъэлъагъэхэр къэбгъотэныгъэхэмкIэ къыхэгъэщыгъэныгъэхэр къатырэп.

Адыгэ лъэпкъым ипэгъокI тхыдэ нэмыкI лъэпкъхэм япэгъокI тхыдэмкIэ къегъэунэфыхэрэр?

Адыгэ лъэпкъым ипэгъокI тхыдэ къэгъэнэфакIэу щытыр нэмыкI лъэпкъхэм япэгъокI тхыдэмкIэ къегъэунэфыхэрэр нэмыкIэп: цIыфхэр къызэрагъэунэфыхэрэр, цIэ зэхалъхьэжьыгъэныгъэхэр, тхылъхэр зызэгъэпшэныр (Кириллицэ, Араб, Латин, Иврит, Осман), ыкIи нахьышIоу чIэпIaбзэ щыIэгъэныр анахь мэхьанэшхо зиIэр. Ащи анахь мэхьанэшхо зиIэр архивыхэмрэ лъэпкъэгъухэмрэ зэпхыгъэныгъэхэр къэгъэунэфыгъэныгъэхэмкIэ къэбгъотэныр (тэмгъэ).

Уашъхьэгъупэм ипэгъокI тхыдэ тхыдэ нэмыкIэп. Ащи къыхэгъэщыгъэныгъэхэр къыкIэлъэзгъэунэфыгъэныгъэхэр къэбгъотэныр. Ащ къыхэгъэщыгъэныгъэхэр къыкIэлъэзгъэунэфыгъэныгъэхэр къэбгъотэныр.

Къызыхэусыгъэхэр

• Балановский, О. и др. (2011). "Параллельное развитие генов и языков в Кавказском регионе." Молекулярная биология и эволюция, 28(10), 2905–2920.
• Ричмонд, В. (2013). Геноцид черкесов. Издательство Рутгерского университета.
• Джаймуха, А. (2001). Черкесы: Справочник. Палгрейв Макмиллан.
• Шеньюцель, С. (2015). "Фамилии черкесской диаспоры в Турции: трансформация и сохранение." Журнал кавказских исследований, 1(1).
• Проект ДНК черкесов FTDNA — familytreedna.com/groups/circassian
• Кая, А. (2005). "Черкесская диаспора в Турции." Новые перспективы Турции, 32, 113–133.
• Османские дефтеры населения (Nüfus Defterleri) — Османский архив Премьер-министра (BOA), Стамбул.
• Русские военные топографические карты, 1830–1864 гг. — Кубанский областной архив, Краснодар.
• Нато, К. (2009). История Черкесии. Xlibris Corporation.
• CircassianWeb — Комплексная цифровая платформа для сохранения адыгского наследия черкесов, генеалогических исследований и сообщества.