Тыркуем ис Адыгэхэр: Къэбгынэжьыгъэным щегъэжьагъэу Лъэпкъым нэс — Тарихъыр, Культурэр, ыкIи Анахь Диаспорэшхор

Интродукцие

Тыркуер дунаим тет адыгэ лъэпкъхэм анахьыбэ зыщыпсэурэр ары, адыгэ лъэпкъым щыщ миллион 2-м къыщегъэжьагъэу 3-м нэс цIыф щыпсэу.

ЗыфагъэфагъэмкIэ, дунаим тет адыгэхэм анахьыбэу ахэмэ ащыщэу ныкъоу Тыркуем щэпсэух.

Ау ахэр щыIэныгъэм къыхэкIыгъэу къэкIуагъэхэп — ахэр къэбгынэжьыгъэным къыщегъэжьагъ.

Тыркуем ис адыгэхэм ятхыдэ зыфэгъэхьыгъэр зыщыпсэухэрэр къодыеп — ау ахэр зэрэпсэугъэхэр, зэрэзэхагъэуцожьыгъэхэр, ыкIи ялъэпкъ зэрэзэхагъэуцожьыгъэхэр ары.

Къэбгынэжьыгъэныр: ЗыщымыIэжьыгъэнымкIэ къыщегъэжьагъэу

XIX-рэ лIэшIэгъум, адыгэхэр я Хэку Къаукъазым къыдэкIыжьынхэу фэягъэх, бэрэ зэошхо зэхахьэгъэным ыуж.

Унагъохэр зэхагъэкIыгъэх, къуаджэхэр зэхагъэутыгъэх, ыкIи лъэпкъ пстэури Хы ШIуцIэмкIэ агъэкIуагъэх.

Лъэпкъхэм къакIугъэ тхыдэхэм къаIуатэ:

• Хым тет хыгъуалъхьэхэр зэрэбэгъугъэхэр
• Гъогум тет узхэр ыкIи къинхэр
• Унагъохэр зыгорэ зимыIэу къызэрэкIуагъэхэр, я Хэку къызэрэщымыгъэгъупшэхэрэр

Бэлахьэу къакIугъэхэм ащыщэу, бэмэ япсэуныгъэ къинэу щытыгъ.

Ау ахэмэ зыгорэ къахьыгъэу щытыгъэр зыгорэ зимыIэу анахь лъэшэу щытыгъ:

ялъэпкъ, яхабзэхэр, ыкIи яшэнхэр

Анатолием къызэрэкIуагъэхэр: Зыгорэ зимыIэу зэхагъэуцожьыгъэныр

Адыгэхэр Осмэн хэгъэгум къызэрэкIуагъэхэм, ахэр бэрэ Анатолием ит чIыпIэ пцIанэхэм агъэтIысыгъэх.

Ахэмэ фэягъэх:

• Унэхэр зэхагъэуцожьынхэу
• ЧIыгур гъомылэу зэхагъэуцожьынхэу
• Къуаджэ пстэури зэхагъэуцожьынхэу

ЗыфагъэфагъэмкIэ, Тыркуем адыгэ къуаджэ 500-м ехъу зэхагъэуцожьыгъэу щытыгъ.

А къуаджэхэр зыщыпсэухэрэр къодыеп — ахэр лъэпкъым игупчэхэу хъугъэх.

ЛIыжъхэм бэрэ къаIуатэ зэрэзэдэлэжьагъэхэр, зэрэзэдэгуащыгъэхэр, ыкIи зэрэзэдэпсэугъэхэр.

Лъэпкъхэм къакIугъэ зыгорэ ащыщэу къаIуатэ:

"ТичIыгу тшIункIыгъ, ау тэ зытшIэрэр тшIункIыгъэп."

Къуаджэ псэуныгъэр: Лъэпкъым икъэухъумэныр

Тыркуем ис адыгэ къуаджэхэр зыфэдэхэр:

• Пшъэрылъ лъэшхэр
• Зэхэуцогъэ псэуныгъэ
• Хабзэхэм ялъытэныгъэ лъэш

Мафэ къэс псэуныгъэр Адыгэ Хабзэм тетэу щытыгъ, ащ зыфэгъэхьыгъэр:

• ЛIыжъхэм ялъытэныгъэ
• Социальнэ зэхэуцогъэ
• Хьащэпсэуныгъэ
• Напэ

А къуаджэхэр лъэпкъым икъэухъумэнымкIэ анахь мэхьанэшхо зыIыгъхэр ары.

Къуаджэхэм къыщегъэжьагъэу къалэхэм нэс: Зызыхъожьырэ псэуныгъэ

Уахътэ тешIагъэу, адыгэ бэлахьэу къалэхэм кIуагъэх, ахэмэ ащыщхэр:

• Стамбул
• Анкара
• Бурса
• Измир

А зэхъокIыныгъэм амалхэр къыгъэхъугъэх, ау къинхэри къыгъэхъугъэх.

Къалэ псэуныгъэм къин къыгъэхъугъ:

• Бзэ къэгъэфедэныр
• Лъэшэу зэхэуцогъэ обществэ
• Хабзэ псэуныгъэ

Ащ фэмыдэу, адыгэхэр зызыхъожьыгъэх — ялъэпкъ унагъохэмрэ обществэ зэхэуцогъэхэмрэ къаухъумэжьыгъэх.

Стамбул ис адыгэхэр: Модернэ культурэ гупчэ

Непэ, Стамбул Тыркуем ис адыгэхэмкIэ анахь мэхьанэшхо зыIыгъ гупчэхэм ащыщ.

Къуаджэхэм къалэм къэкIуагъэ унагъо бэлахьэу яхабзэхэр къахьыгъэх.

Стамбул:

• Культурэ зэхэуцогъэхэр лъэшэу Iоф ешIэх
• Зэхэхьэхэр ыкIи зэхахьэхэр бэрэ зэхащэх
• КIэлэцIыкIу лъэпкъхэр яхабзэхэм агъэпхыжьых

Къалэ псэуныгъэм мафэ къэс IофшIэнхэр зызихъожьыгъэми, Стамбул адыгэ лъэпкъым игупчэу къэнэжьыгъ.

Лъэпкъхэм къакIугъэ культурэ

Тыркуем ис адыгэ культурэр анахьэу унагъомрэ обществэмрэ къаухъумэжьыгъ.

Нысэпхъухэр

Адыгэ нысэпхъухэр зэхэуцогъэх ыкIи пшъэрылъхэр яIэх, хабзэ пшъэрылъхэмрэ лъытэныгъэмрэ атетэу.

КъэшъуакIо

КъэшъуакIор лъэпкъым икъэгъэлъэгъуакIо анахь лъэшхэм ащыщ — зэхахьэхэмрэ культурэ зэхахьэхэмрэ ащыгъэзафэх.

Шыгъуплъ

Хабзэ шыгъуплъыр мэхьанэшхо зиIэ зэхахьэхэм лъэпкъым икъэгъэлъэгъуакIоу къэнэжьыгъ.

Адыгэ шхыныгъохэр

Шхыныгъом культурэ лъэпкъым икъэухъумэнымкIэ мэхьанэшхо иI.

Ядэгъу хьэкъхэм ащыщхэр:

• Адыгэджэд
• Хьалывэрэ хьэтыкъхэмрэ
• КъохьапӀэм щыщ шху зэрылъ хьэкъхэр

Зэхуэсхэм хьэкъхэр щызэдашхэу щытщ, адыгэ лъэпкъыр зэрызэгурыӀуэрэ зэрызэкъуэтыр къэзыгъэлъагъуэу.

Зэгухьэныгъэхэрэ щэнхабзэ гъащӀэ зэрызэхалъхьэмрэ

Адыгэхэр къалэхэм щыпсэууэ щӀэзыдзам, зэгухьэныгъэхэр нэхъ къалъытэ хъуащ.

Мы зэгухьэныгъэхэм ащыщхэр:

• КАФФЕД (Къаукъаз Зэгухьэныгъэхэм я Федерацие)
• Дюзджэ, Сакарья, Стамбыл къалэхэм щыӀэ зэгухьэныгъэхэр

адыгэ лъэпкъым и щэнхабзэр къэгъэнэн папщӀэ мыхэмкӀэ дэӀэпыкъуащ:

• Щэнхабзэ зэхуэсхэр
• Бзэ егъэджэныгъэ
• ЩӀалэгъуалэр зэхуэхьэсынымкӀэ

Гугъуехь зыхэлъ лъэхъэнэ: Ассимиляцие политикэхэр

Тырку Республикэм и щӀэдзапӀэ лъэхъэнэхэм, адыгэхэр ассимиляцие политикэхэм япэщӀэхуащ, абыхэм яужькӀэ гугъуехь куэд къахуэхьащ.

Абыхэм ащыщхэр:

• АдыгэбзэкӀэ псалъэр къэухынымкӀэ къэухыныгъэхэр
• КъуажэцӀэхэр зэрахъуэкӀын
• Тырку лъэпкъыр къащтэнымкӀэ гъэунэхугъэхэр

Мы политикэхэм бзэр зэрымыгъэсэбэпымкӀэ лъэпкъхэм я бзэр зэрахъуэкӀынымкӀэ дэӀэпыкъуащ.

Бзэ: Гугъуехь нэхъыщхьэ

Иджыпсту, Тыркуем адыгэбзэр щӀэбзэу къалъытэ.

Адыгэхэм я мащӀэ дыдэм иджыри адыгэбзэр фӀыуэ ящӀэ.

Абы къыхэкӀыу, бзэр къэгъэнэн лъэпкъым и нэхъыщхьэ Ӏуэхугъуэхэм ящыщщ.

Лъэпкъыр зэрызэщхьэщыкӀыр

Тыркуем ис адыгэхэр зэкъуэткъым.

Зыхэр адыгэ лъэпкъыр фӀыуэ яӀыгъщ, адрейхэр нэхъыбэу тырку лъэпкъыр къащтэу щытщ.

Абы къыхэкӀыу, Тыркуем лъэпкъыр куэд щӀауэ щыпсэууэ щытщ.

Тырку лъэпкъым и Ӏуэхугъуэхэр

Адыгэхэм Тырку лъэпкъым и Ӏуэхугъуэхэм гугъуехь куэд къахуэхьащ.

Абыхэм ащыщхэр:

• Дзэ тхыдэ
• Политикэ
• Искусствэрэ медиэрэ
• Спорт

Я щыӀэныгъэр къэралым и къэгъэхъуэным хэлъщ.

КъэгъэунэхугъэщӀэ

Иужьрей илъэсхэм, щэнхабзэ къэгъэунэхугъэ лъэщ къыхэкӀащ.

ЩӀалэгъуалэр нэхъыбэу мыхэмкӀэ щӀэупщӀэ хъуащ:

• Бзэр егъэджэн
• Лъэпкъым и лъабжьэр къэгъэунэхун
• Я лъэпкъымрэ я щэнхабзэмрэ зэрызэрылъытыр къэгъэунэхун

Иджыпсту, диджитал платформэхэр мы Ӏуэхугъуэм и нэхъыщхьэ Ӏуэхугъуэхэм ящыщщ.

Лъэпкъ тхыдэмкӀэ зэрызэрылъытыр къэгъэунэхун

Иджыпсту Тыркуем адыгэ миллионхэр щыпсэууэ щытми, куэдхэм я лъэпкъым и лъабжьэр ящӀэркъым.

Абы къыхэкӀыу, лъэпкъ тхыдэмрэ лъэпкъ жыгхэмрэ зэрызэрылъытыр къэгъэунэхунымкӀэ нэхъыщхьэ Ӏуэхугъуэхэм ящыщщ.

Лъэпкъ жыг къэгъэунэхунымкӀэ, цӀыхухэм мыхэр ящӀэ хъунущ:

• Я лъэпкъыр къэгъэунэхун
• Я лъэпкъыр къэгъэунэхун
• Я лъэпкъэгъухэмрэ я щэнхабзэмрэ зэрызэрылъытыр къэгъэунэхун

Къэухыгъэ

Тыркуем ис адыгэхэм я тхыдэр хэкӀуэдэныгъэм, къэгъэунэхуным, зэхъуэкӀыныгъэм, къэгъэнэным я тхыдэщ.

ХэкӀуэдэныгъэм къыщыщӀэдзауэ къуажэ гъащӀэм нэс, къуажэхэм къалэхэм нэс, щӀэпхъуэныгъэм къыщыщӀэдзауэ иджыпстум нэс — лъэпкъыр лъэщыгъэу къэнащ.

Иджыпсту, мы лъэпкъыр къэгъэнэн закъуэкъым, ауэ абы и лъабжьэр къэгъэунэхунымрэ щӀэблэм и лъэпкъыр къэгъэунэхунымрэ нэхъыщхьэщ.