Натхъуадж лъэпкъ: Хы Фlыцlэ lушъом lэрышъхьэу щытыгъэ Адыгэхэр

Натхъуаджэхэр (Адыгэ: Натхъуадж) Адыгэ лъэпкъ пстэуми анахь инхэмрэ анахь лъапlэхэмрэ ащыщыгъэх. Адыгэ хы lушъом и Къохьапlэ-Къохьапlэм щэпсэухэу щэтыгъэх, Анапэ къыщегъэжьагъэу ежь къэлапцlэхэмрэ хым итхыгъэ сатыу гъогухэмрэ аlэрышъхьэу къэлапцlэ шэрыухэр аlэрышъхьэу Темышъ (Новороссийск) къыщегъэжьагъэу щэтыгъэх.

Натхъуаджэхэр хэтхэр?

Натхъуаджэхэр "демократик лъэпкъ" щэтыгъэх — ахэм ашъхьэзакъоу хасэхэр къыхахыгъэхэу щэтыгъэх, пщы унагъохэр ашъхьэзакъоу зэрэшlыгъэхэр арыгъэп. Адыгэ хасэм дэмыlэплъыкlэу къыхахыгъэхэ шlыкlэм къырыкlыгъэу, яшъхьэ псэуакlэр къызхафыгъэхэу щэтыгъэх, Шапсыгъхэмрэ Абдзаххэмрэ мэхьанэ лъапlэ иlагъэп. Хы Фlыцlэ lушъом аlэрышъхьэу щытыгъэхэм къырыкlыгъэу, сатыу зэшlогъэхьэгъэ гъогухэр ашъхьэзакъоу агъэкlодагъэх, осмэн пачъыхьэгъуми Еуропэми щыlагъэхэр арыгъэх.

Урысыем къатехъухьаным ипэкlэ, Натхъуаджэхэр Адыгэ лъэпкъ пстэуми анахьыбэхэм ащыщыгъэх, 19-рэ лъэхъаным ипэублэ 200,000–240,000 хъущтхэу къагъэнафэ.

Тарихъыгъэ Шlыпlэу Адыгэу ыкlи Хым Илъэгъугъэу Щытыгъэр

Натхъуаджэ хэкум Хы Фlыцlэ lушъомкlэ тlуми, Анапэ къыщегъэжьагъэу Темышъ (Новороссийск) нэс, къушъхьэ лъапэхэмкlэ Къаукъазым ифэкъутагъэу щэтыгъэх. Къэлапцlэ дэгъухэр арых зэгъэстыгъэхэ шэрыугъэхэр къырагъэхьыгъэхэу щэтыгъэх.

Хым арыгъэхэ лэпэсхэр Адыгэ лъэпкъхэм анахьэу ахэтыгъэх. Натхъуаджэхэм псыутыхьэ ашlыгъэхэу щэтыгъэх, хымкlэ сатыу къызэрагъэхьыгъэхэу щэтыгъэх, Адыгэмрэ дунаимрэ агъэпхыгъэх. Синдикэ ыцlэу къэлапцlэжъыр (Анапэ гоныр) лъэхъанжъыми сатыу чlыпlэ шъхьафэу щэтыгъэх.

Егъэлыгъэныгъэу Адыгэмрэ 1864-рэ илъэсым лъэшэу щытыгъагъэр

Натхъуаджэхэр Адыгэ лъэпкъ пстэуми анахь апэрэхэм ащыщыгъэх, Урысыем ар Хы Фlыцlэ lушъом хэлъхьэным игугъэу щытыгъэ. Лъэпкъым 18-рэ лъэхъаным икlэухым къыщегъэжьагъэу егъэлыгъэныгъэу щытыгъэ, ау 1830-рэ илъэсхэм Урысые Iэгъолапlэхэр ашъыгъэхэу щэтыгъэх. 1864-рэ илъэсым Урысыеу текlоныгъэ ыгъэхьыгъэм къыкlэуфэ, Натхъуаджэхэм анахьэу лъэпкъ зэрэугъуигъэкlодхэмрэ агъэтlэхъухэмрэ ашlыгъэх — ахэм анахьыбэхэр Осмэн Пачъыхьэгъум агъэтlэхъугъэх.

Натхъуаджэхэм ашlэгъэ къухьапlэхэр лъэшэу щытыгъэх. Яхыlушъо хэкум щыlагъэхэр зэкlэ зэlэпыщыгъэх, ахэм яшъыпlэхэр Урысые, Украинэ ыкlи нэмыкl къэхъухьабэхэр ащэпсыгъэх. Анапэ ыкlи Новороссийскэ къыщегъэжьагъэхэр Натхъуаджэ шъыпlэхэм атетхэу агъэпсыгъэх.

Натхъуаджэ Шэнхабзэр ыкlи Лъэхъаныр

Натхъуаджэхэм Адыгэ хым епхыгъэ псэлъэгъухэм, лъэпкъ шэнхэм ыкlи къухьапlэ лэжьыгъэхэм афэтэкъогъэх. Ахэм я гущыlалъэ орэдхэр ыкlи зауэ орэдхэр Адыгэм хэкум фэгъэлъапlэу щытыгъэх. Натхъуаджэ диалектыр Къохьэпlэ Адыгабзэм хым илъэгъугъэхэр къытегъалъхьэу щэтыгъэх.

Натхъуаджэ унагъо лъапlэхэм ахэтхэр Сэупэ, Натхъо, Гъукlэ ыцlэу lэмыхэхэр арых. Тыгъэзэжьышъу Натхъуаджэ лъэпкъ дэхэр Тхьэмадэхэм ятхылъхэмрэ ДНК Хэгъэгу зэхэлъхэмрэ атегъэпсыхьэ кlосапlэмкlэ.

Натхъуаджэ Тамгэр

Натхъуаджэ тамгэ шэнхэм хымрэ lушъоныгъэмрэ афэгъэлъапlэхэу щэтыгъэх, лъэпкъым ахэм ялъэгъугъэхэр хымрэ lушъоныгъэмрэ афэгъэлъапlэхэу щэтыгъэх. Ащыриlагъэхэр шэтэгъэхэр, псыутыхьэ лэжьыгъэхэр ыкlи гъотагъэ шъыпlэхэр, псэушъхьэхэмрэ лэщыпlэхэмрэ агъэшlыгъэхэр арых.