Хьатыкъуай лъэпкъ: Пшахъо лъапэм ис цIыф лъэшхэр

Хьатыкъуайхэр, Адыгэ лъэпкъ пшIыкIутIумэ ащыщ. Ахэр тарихъымкIэ Шъхьагуащэ (Белэе) кIакIомрэ ащ къыхэзгъэжъуахэрэмрэ апэшIухьагъэу щыпсэугъэхэу щытых, Кавказ икъухьапIэ лъэныкъо.

Хьатыкъуайхэр хэтхэр?

Хьатыкъуайхэр Адыгэ лъэпкъхэм ахэзгъэщырэр ядемократическэ зэхэуцукIыныгъэ ары. Бжъэдыгъухэмрэ Къэбэртаехэмрэ фэдэ пщы-оркъ лъэпкъхэм афэмыдэу, Хьатыкъуайхэр лъэпкъ «тфэкъо» щытыгъэх — ащ къегъэлъагъорэр пщы лъэкъогъу ямыIагъэр ары. ЗекIоныгъэр хахыгъэ тэтхэмрэ лъэпкъ Хасэхэмрэ къызэдагъэкIуатэу щытыгъ.

Мы тэгъаркъухъабзэ зыхэлъ хабзэу ахэлъыр ехъырэхъырыбэу цIыфыр шъхьафитэу щытыным пшъэрылъ къырилъхьагъ, Адыгэ Хабзэм ипкъыгъо шъхьаIэхэм ащыщэу.

Тарихъышхо лъэныкъо

Хьатыкъуайхэм ячIыгу нэфыр Шъхьагуащэ (Белэе) ыкIи Пшышъ псыхэм якIакIоу щытыгъ, бэлыджы зэрэщытым емылъытыгъэу. ЧIыгур игъунэгъоу IэшIу-IэшIагъэ къызэрыхэхахэрэм ишIогъэшхо телъыгъ, гъашIэхэр къызэрагъэкIыхэрэмрэ чъыгхатэхэр къызэрагъэкIыхэрэмрэ адыгэ шъхьагъусэхэм япчэуанэ тезырхэр — шъорыунэгъо лъыгъэхэмрэ былым лъыгъэхэмрэ ячIыгъоу.

Пшъэрылъхэр ыкIи ЗекIосыр

Урыс-Адыгэ заом ыгъэгъозагъэу, Хьатыкъуайхэр Адыгэ пшъэрылъым хэлэжьагъэх. Ядемократическэ зэхэуцукIыныгъэ ахэм псынкIэу зэрадэлэжьэнхэм амал къаритыгъ, сыдапIэрэми унашъохэр лъэпкъым зэрыхэтхэм къызэдашIытэгъэ шIошъхъуныгъэу щытыгъ. 1864-рэ илъэсым Урысхэм япшъэрылъ къакIэу, Хьатыкъуайхэм нахьыбэмкIэ Осмэн Къэралыгъом агъэкIотыгъэх.

Непэ, Хьатыкъуайхэм ялъэпкъхэр нахьыбэу Тыркуем (Дюзче, Болу, ыкIи Кайсери епархиер), Иорданием, ыкIи Израилым щэпсэух. Адыгэ Республикэм цIыф макIэу щэпсэух.

Хьатыкъуай Хабзэр ыкIи Традициехэр

Хьатыкъуайхэм ябзэ къухьапIэ Адыгэ бзэ купмэ ахэхьэ ыкIи IэшIу-IэшIагъэмрэ мэпсэу-мэзылIэнымрэ атегъэпсыхьэгъэ псалъэхэр хилъхьэ. Ахэм язэгурыIоныр цIыф зэгурыIоныгъэм тегъэпсыхьэгъэу щытых, зэфэдэу лэжьэныгъэм (шIыхьаф) ыкIи IэшIу-IэшIагъэ календарьым пылъ хэхъухьэхэм афэгъэсэгъэ хэбзэхэр ахэлъыгъэх.

Хьатыкъуай лъэпкъ лъыплъэгъухэм ахэхьэх Нэгъуч, Натхъо, ыкIи Хьатх хасэхэр. БзэдэкIымкIэ уипкъылъэ зэхэшIыкIыныр ишIогъэшхо къэтыутыгъ.

Хьатыкъуай Тамгъэр

Хьатыкъуай тамгъэ тамыгъэхэр зэрэпсынкIэхэмрэ зэрэпапцIэхэмрэкIэ къэгъэлъэгъогъэу щытых, лъэпкъым тэгъаркъухъабзэ зэрэхэлъыр къагъэлъагъоу. Лъэпкъым итамгъэ хэгъэгу тхылъхэм ахатхыгъэу щытыгъ ыкIи былымхэм, унаехэм, ыкIи къабзэхэм зэралъыгъагъэх.